22.04.2008 17:02:43 / tanja

Danskaaa

danska - glósur

Persónufornöfn

1.p.| 2.p.| 3.p.kk| 3.p.kvk| 3.p. hk|
Jeg| Du| Han | Hun| Det|
Mig| dig | ham |hende | Det|
ft.
Vi | I |De |De |De |
Os | Jer | Dem| Dem |Dem |

Eignarfornöfn

KVK/KK:
· Min-Din- sin
HK:
· Mit dit sit
FT:
· Mine dine sine
· Vores Jeres Hans/Hendes/Deres

Spurnarfornöfn:

· Hvorfor = hvers vegna, af hverju
· Hvordan = hvernig
· Hvornår = hvenær
· Hvor = hvar
· Hvorhen = hvert
· Hvem = hver
· Hvad = hvað
· Hvilken/Hvilket = hvaða (ritmál)
· Hvad for en = hvaða (talmál)
· Hvad for noget = hvað (talmál)

Óákveðin fornöfn

· Ingen =enginn
· Intet = ekkert
· Nogle = nokkrir, einhverjir
· Nogen = nokkur, einhver
· Noget = eitthvað, nokkuð
· Den ene = annar
· Den anden = hinn
· Man/en = maður

Ábendingarfornöfn


Den =samkyn
Det =hvorukyn
De =fleirtala

Den unge pige =Þessi unga stelpa=Eintala (samkyn)
Det lille barn =Þetta litla barn=Eintala (hvorukyn)
De røde huse = Þessi rauðu hús =Fleirtala


Öll fornöfn + s ending bæta við sig e

Greinir:

Óákv. Greinir Ákv. Greinir

En --------En ung pige unge pigen
Et --------Et hus huset
Disse----Disse piger/disse hus pigerne/huserne

Ákveðinn greinir bætist við endingu nafnorðsins sem greinirinn á við. Eins og í íslenskunni, Hið fagra hús - fagra húsið

Fleirtala

Fleirtöluending getur bæði verið regluleg og óregluleg.

Regluleg nafnorð fá endinguna
e flest orð sem enda á samhljóða----Et hus, mange huse
- r öll orð sem enda á e -----------------En pige, mange piger
er öll orð sem enda á sérhljóðum öðrum en

Óregluleg nafnorð geta breyst á efirfarandi hátt

1. með hljóðvarpi, dæmi en mand - flere mænd

2. með brottfalli og einföldun, dæmi e fellur brott í orðum sem enda á
el og er og fleirtöluending bætist við, dæmi en onkel - flere onkler.

3. með tvölföldun dæmi en kat- mange katte.

Lýsingarorð

Lýsingarorð fá
e endingu í fleirtölu, dæmi: mange dejlige huse

lille- eintala
små - fleirtala
Stigbreyting lýsingarorða

Lýsingarorð stigbreytast á fjóra vegu

-ere og
est høj-højere-højest
-ere og
st lykkelig-lykkeligere-lykkeligst+

orð með -in og - som endingu fá ekki mere og mest endingu
mere og mest spændende-mere spændende-mest spændende
óreglulega gammel-ældre-ældst


Sagnir
Reglulegar sagnir myndast á tvo vegu í þátíð og lýsingarhætti þátíðar

Þt lh þt.
-ede -et dæmi: fiskede- fisket
te -t dæmi: spiste - spist

En óreglulegar sagnir eru einnig margar, ágætt er að þekkja algengustu sagnirnar.

Núþálegar sagnir

Nh nt þt lh þt þýðing
At kunne - kan - kunne har kunnet = vilja,ætla,munu
At ville - vil - ville har villet =skulu, eiga að,ætla
At måtte - må - måtte - har måttet= mega,verða að
At skulle - skal - skulle- har skullet =geta ,kunna
At burde - bør - burde - har burdet = eiga að
At turde - tør - turde - turdet = þora

Á eftir núþálegri sögn kemur alltaf sögn í nafnhætti - han tør ikke flyve



Forsettningar



med
til
efter
for
hos
fra
i
om
imod
under



samrænd ritun

Byrja ritun á Muna dagsettningu
= kære / hej ! dato : 12. juni


best að skrifa allar ritanir í þátíð

Når- nútíð - það sem gerist núna
Da- þátíð - það sem er búið að gerast





Enda ritun á
= Hilsen / hejhej



Orð sem gætu komið fyrir að þú þyrftir að nota og gott að komi fram í ritun


særlig = sérlega
pludselig= skyndilega
selvfolgelige= að sjálfsögðu
forskellige = mismunandi
svært = erfitt
gå amok = brjálaður í
mitudseende = mitt útlit
i hvert fald = a.m.k
f.x = t.d
fag (í skóla) = fag
en læge = læknir
en jurist= lögfræðingur
en lærer = kennari
en bager = bakari
enige= sammála
matematik = stærðfræði
dansk = danska
engelsk= enska
tysk = þýska
geografi = landafræði
hytte = kofi / skáli
færdig = búinn
forkert = forkert
skænde- skamma



» 1 hafa sagt sína skoðun

21.04.2008 16:32:14 / tanja

EEE

http://www3.gardaskoli.is/index.php?option=com_docman&Itemid=107

» 0 hafa sagt sína skoðun

21.04.2008 16:23:33 / tanja

Orkan

Orkan

 

1.kafli

1-3 Tæki vísindamanna

Litsjá klýfur ljós í mismunandi liti.

Leysir myndar grannan ljósgeisla sem getur verið mjög orkuríkur. Leysigeisla er meðal annars hægt að nota til að skera sundur málma og senda upplýsingar.

Rafeindasmásjárinn gerir vísindamönnum kleift að skoða frumeindir (atom) og ýmis önnur örsmá fyrirbæri.

 

2.kafli

2-1 Sameindir og hreyfing

Varmi er sú mynd orkunar sem rekja má til hreyfingar sameinda.

Varmaleiðing er fólgin í flutningi varma sem byggist á beinni snertingu sameinda.

Varmaburður grundvallast á hreyfingu í straumi misheitra straumefna, en það eru misheitir vökvar og lofttegundir

Varmageislun er flutningur varmaorku gegnum rúmið. Varmaorka er í mynd ósýnilegra rafsegulbylgna sem kallast innrauðar rafsegulbylgjur (innrautt ljós).

2-2 Hiti og varmi

Vinna er sú orkubreyting sem verður þegar hlutur færist fyrir tilstilli krafts. Hún er margfeldið af krafti og vegalengd.

Hreyfiorka er orka sem stafar af hreyfingu hlutar.

Hiti er mælikvarði á meðalhreyfiorku sameinda.

Hitamælir er tæki sem er notað til þess að mæla hita.

Þeir hitakvarðar sem mest eru notaðir í vísindum eru celsíuskvarði og kelvinkvarði.

Alkul er lægsti hiti sem unnt er að ná.

Flestir hlutir þenjast út þegar þeir hitna.

Vatn þenst út þegar það kólnar úr 4°C í 0°C.

Kaloría er eining sem er notuð til þess að mæla varma og svara til þess varma sem þarf til þess að hita eitt gram af vatni um eina celsíusgráðu. Nú er einingin júl (J) yfirleitt notuð fyrir okru og vinnu, bæði í vísindum og til dæmis þegar varmagildi matvæla er gefið. Eitt júl er 0,24 kaloríur.

Orka sem er bundin í varma nefnins hreyfiorka.

Eðlisvarmi efnis er sá varmi sem þarf til þess að hita eitt gram efnis um eina celsíusgráðu og er mældur í kaloríum eða júlum.

Samkvæmt lögmálinu um varðveislu orkunnar er hvorki hægt að skapa orku né eiða henni, heldur aðeins breyta mynd hennar.

 

2-3 Hitun og kæling

Algengustu aðferðir við hitun eru gufuhitun, vatnshitun, lofthitun og rafhitun.

Einangrun dregur úr varmatapi sem verður vegan varmaleiðingar.

Í kæliskápum og loftkælikerfum er kælivökvi sem breytist í gufu og tekur við það til sín varma úr því umhverfi sem kælt er.

3.kafli

3-1 Rafhleðsla

Allt efni er úr frumeindum.

Kraftur sem dregur hluti saman nefnist aðdráttarkraftur. Kraftur sem ýtir hlutum hverjum frá öðrum nefnist fráhrindikraftur.

3-2 Stöðurafmagn

Stöðurafmagn myndast þegar rafhleðslur fyrir í hlut.

Hlutur getur orðið hlaðinn stöðurafmagni með núningi, leiðingu eða vegna rafhrifa.

Mælikvarði á þá orku sem er fyrir hendi hverju sinni til þess að hreyfa hverja einstaka rafeind kallast spenna eða rafspenna og er mældur í einingum sem kallast volt (V).

3-3 Streymi rafmagns

Rafstraumur er einfaldlega fólginn í þeim fjölda rafeinda sem fer fram hjá tilteknum punkti á ákveðinni tímaeiningu. Rafstraumur er mældur í einingunni amper (A)

Viðnám er mælikvarði á andóf eða mótstöðu efnis gegn því að rafmagn streymi um það. Viðnámið er mæt í í ómum (Ω)

Regla Ohms er V=1xR.

Rafhlaða breytir efnaorku í raforku.

Rafafl er mælt í einingum sem kallast vött(W)

3-4 Straumrásir

Raðtengd rás er straumrás þar sem rafeindir eiga aðeins um eina braut að velja. Í hliðtengdri rás geta rafeindir alltaf valið milli tveggja eða fleirri mismunandi leiða.

3-5 Segulmagn

Samstæð skaut seguls hindra hvort öðru frá sér, en ósamstæð skaut dragast hvort að öðru.

Segulsvið flytur segulkrafta milli hluta.

3-6 Segulmagn úr rafmagni

Rafhleðslur á heyfingu skapa segulsvið.

3-7 Rafmagn ú segulmagni

Straumur myndast í leiðara ef hann hreyfist í segulsviði.

 

 

 

 

4.kafli

4-1 Hljóðbylgjur

Hljóð myndast vegna sveiflna í sameindum efnis og þá myndast þéttingar og þynningar í bylgjuberanum.

Efni sem flytur hljóð kallast hljóðberi.

Orka hljóðbylgna flyst sem röð þéttinga og þynninga.

Hljóð best með langsbylgjum sem geta einungis borist gegnum fast efni, vökva eða lofttegund.

Hraði hljóðs í lofti er um það bil 340 metrar á sekúndu.

4-2 Einkenni bylgna

Sveifluvídd bylgju er mesta útslag hennar, það er mesta færsla sameindanna frá jafnvægisstöðu.

Fjarlægðin milli einhvers punkts á bylgju og samsvarandi punkts á næstu bylgju kallast bylgjulengd.

Tíðni er flöldi sveiflna á tímaeiningu og er oft mæld í hertsum, eða sveiflum (riðum), á sekúndu.

4-3 Eiginleikar hljóðs

Tónhæð, sem segir til um hversu skær eða djúpur tónn er, er háð tíðni hljóðsveiflna.

Úthljóð er af svo hárrí tíðn að mannseyrað greinir það ekki.

Dopplerhrif felast í breytingum á tíðni og tónhæð og þau má rekja til hreyfingar hljóðgjafa eða hlustanda.

Hljóðstyrkur er mælikvarði á styrk hljóðs og segir til um hversu mikil orka er notuð til þess að mynda það. Styrkur hljóðs er mældur í desíbelum.

Því meiri sem tónstirkur er þeim mun meiri er sveifluvídd hljóðbylgnanna.

4-4 Víxlverkun bylgna

Herma er það að hlutur fer að sveiflast við það að hann tekur til sín orku á eigintíðni sinni.

Tónblær, eða hljómblær, verður til við blöndun grunntóns og yfirtóna.

Hljóðbylgjur geta samliðast(sýnt bylgjuvíxl) og samliðunin er ýmist stirkjandi eða eyðandi.

Það sem skilur milli tónlistar og hávaða er að hlustanda finnst tónlistin hafa ánægjulegan tónblæ, tiltekna tónhæð og ákveðinn takt.

5.kafli

5-1 Hvað er ljós?

Rafsegulrófið samanstendur af rafsegulbylgjum sem er raðað eftir vaxandi tíðni og minkandi bylgjulengd.

Allar rafsegulbylgjur eru þverbylgjur.

Ljósbylgjur eru ein tegund rafsegulbylgna.

Í sýnilega hluta litrófsins er rautt, rauðgult, gult, grænt, blátt og fjólublátt ljós.

Orka ljósbylgna er bundin í eindum eða ögnum sem kallast ljóseindur.

5-2 Ljósgjafar

Lýsandi hlutir senda ljós frá sér. Upplýstir hlutir endurvarpa hluta þess ljóss sem fellur á yfirborð þeirra.

Ljós fer gegnum gagnsæja hluti, dreifist í hálfgagnsæjum hlutum og ógagnsæir hlutir hleypa engu ljósi gengum sig.

5-3 Speglun

Speglun felst í reglulegu endurkasti ljóss af yfirborði hluta. Speglar skiptastí slétta spegla, holspegla og kúpta spegla.

5-4 Ljósbrot

Ljósbrot verður þegar ljós fer úr einu efni í annað, til dæmis úr lofti í vatn eða úr gleri í loft.

Prisma brýtur ljós og skilur það í sundur í mismunandi liti hins sýnilega litrófs.

Safnlinsa færir ljósgeisla hvern af öðrum, þeir verða með öðrum orðum samleitnir. Dreifilinsa veldur því að ljósgeislar fjarlægjast hverjir aðra.

5-5 Litir ljóss

Litur ógagnsæs hlutar ræðst af lit þess ljóss sem hann endurvarpar.

Litur gagnsæs hlutar ræðast af lit þess ljóss sem fer gegnum hann.

5-6 Ljós og tæki

Ljósþráðatæki er fólgin í flutningi ljóss eftir ljósþráðum (ljósleiðurum).

Leysitæki mynda gríðalega öflugan og samþjappaðan ljósgeisla í einum lit.

Heilmyndun byggist á að nota leysigeisla til þess að fá fram þrívíða mynd.


» 0 hafa sagt sína skoðun

21.04.2008 16:23:20 / tanja

Erfðir og Þróun

Erfðir og þróun

 

1.kafli

1-1 Saga erfðafræðinnar

Erfðafræði er sú fræðigrein sem fjallar um hvernig eiginleikar berast frá lífveru til afkvæma hennar.

Gormlaga efnið DNA er erfðaefnið.

Starf Gergors Mendel er grundvöllur að lögmálum nútímaerfðafræði.

Mendel lét hreinræktaðar plöntur með mismunandi eiginleika æxlast saman. Þessar plöntur voru foreldrakynslóðin (P). Eiginleikinn sem kom fram í fyrstu afkomendakynslóðinni, F , var kallaður ríkjandi. Eiginleikinn sem hvarf í þessari kynslóð en birtist síðan á ný í annarri afkomendakynslóðinni, F2 , var kallaður víkjandi.

,,sterkari" eiginleikinn kallast ríkjandi og sá ,,veikari" víkjandi.

Hreinræktaður eða arfhreinn einstaklingur hefur í sér genapar þar sem genin eru eins (HH, hh).

Kynblendingur eða arfblendinn einstaklingur hefur í sér genapar þar sem gengin eru ólík (Hh).

Samkvæmt lögmálinu um aðskilnað hlýtur hver kynfruma aðeins annað genanna í hverju genapari.

Lögmálið um óháða samröðun segir að hvert genapar erfist óháð öðrum.

Líkindi eru líkur á því að eitthvað gerist eða gerist ekki, útkoman úr einni hendingu hefur ekki áhrif á útkomu úr seinni hendingum.

Reitatöflur sýna möguleg afkvæmi út úr kynblöndum.

Svipgerð er greinanlegur, oftast sýnilegur eiginleiki, en arfgerð er það hvaða gen eru í frumum einstaklings.

1-2 Merkar uppgötvanir á 20.öld

Í sumum genapörum er hvorugt genið ríkjandi eða víkjandi. Þetta fyrirbæri kallast ófullkomið ríki.

Walter Sutton komst að því að litningar báru erfðaupplýsingar.

Stökkbreyting er skyndileg breyting á arfgerð vegna tilviljana kenndrar breytingar í einstöku geni eða helium litningi.

Thomas Hunt Morgan uppgötvaði tilvist kynlitninga í bananaflugum. Dýr sem hefur tvo X-litninga í frumum sínum er hjá flestum tegundum kvenkyns en dýr með einn X-litning og annan Y-litning er karlkyns.

Í erfðatækni eru bútar af DNA-sameindum litninga klipptir bur tog nýjum genabútum splæst inni í litninga. Þeim er síðan komið fyrir í lifandi frumum.

Lítill DNA-hringur sem finnst í sumum gerlum kallast plasmíð

Í splæstu DNA eru DNA-bútar úr einni lífveru fluttir í aðra. Þegar sú síðarnefnda fjölgar sér, fjölgar hún einnig hinu splæsta DNA, þannig að allir afkomendur hennar erfa það .

2.kafli

2-1 Erfðir í mönnum

Menn hafa gen sem eru á 46 litningum. Litningarnir mynda 23 pör sem er að finna í kjarna allra frumna líkamans, nema kynfrumnanna sem hafa 23 staka litninga.

Gen geyma upplýsingar um hvaða efni frumur líkamans skuli mynda til og hvernig þær eigi að fara að því.

Fjölgena erfðir ákvarða mörg einkeni manna, svo sem húðlit, hæð og greind.

Gen í genapari er samsæta.

Margföld samsæta er þegar fleiri en tvær samsætur í tilteknu genasæti eru þekktar.

Mörg einkenni manna, eins og blóðaflokkar, ráðast af margföldum samsætum.

Marblæði og sigðkornablóðleysi eru arfgengir blóðsjúkdómar. Þeir stafa af göllum í ákveðnum genum sem eru nauðsynlegi til að mynda blóðrauða.

Hvert gen, jafnvel víkjandi gen, á X-litningi veldur einkennum í karlmanni sem erfir það. Slík gen og einkenni kallast kyntengd.

Dreyrasýki og rauðgræn litblinda eru dæmi um kyntengd einkenni. Dreyrarsýki er sjúkdómur sem kemur fram í því að blóðið storknar hægt eða alls ekki. Rauðgræn litblinda er kvilli sem felur í sér erfiðleika við að greina á milli rauðs og græns.

Óaðskilnaður tuttugasta og fyrsta litningarparsins leiðir til downsheilkennis.

Suma erfðagalla, eins og downsheilkenni, er hægt að greina áður en barn fæðist. Við legvatnsástungu er svolítið af vökva (legvatni) sem innihelfur fóstur frumur tekið úr líknarbelgnum sem fóstrið flýtur í á meðan það er í móðurkviði. Síðan er leitað að litningargöllum í fósturfrumunum.

Vísindamenn rannsaka gjarnan eineggja tvíbura til að reyna að komast að því hvaða áhrif erfðir annars vegar og umhverfið hins vegar hafa á þroskun manna.

2-2 Nýjungar í erfðafræði

Erfðatækni er tæknin sem notuð er til að búa til splæst DNA.

Með DNA splæsingu hefur tekist að búa til matvæli með nýja efðaeiginleika.

Með efðatækniaðferðum hefur vísindamönnum tekist að fá tilteknar tegundir af gerlum og gersveppum til að framleiða efni úr mönnum, svo sem vaxtarhormón, insulin og interferon. Mjög erfitt, jafnvel ógerlegt, var að framleiða þessi prótín áður en erfðatæknin kom til sögunnar.

Vísindamenn um allan heim vinna nú að því að kortleggja öll gen mannsins og ennfremur að raðgreina basapörin í þeim öllum.

Nú þegar hefur tekist að staðsetja mörg sjúkdómsgen á litninga.

 

3.kafli

3-1 Þróun

Þróun er breyting á lífverutegund í tímans rás.

Eðlislíkir líkamshlutar eða líffæri eru sterkar vísbendingar um að mismunandi lífverur eigi sameiginlegan forföður.

Fósturþroskun dýra gefur vísbendingar um þróun.

Vísindamenn note steingervinga til að öðlast ekkingu um lífverur sem voru uppi fyrir óralöngu.

Setberg er bergtegund mynduð úr lögum af leðju og sandi sem harðna með tímanum. Í setlögum má oft finna steingervinga.

Vísindamenn geta séð hvernig lífverutegundir hafa breyst með því að skoða misgömul setlög með steingervingum.

Aðlögun er hver sú breyting á lífveruregynd sem eykur líkur á að hún komis. Aðlögun er afleiðing náttúruvals.

3-2 Náttúruval

Offjölgun í náttúrunni leiðir til samkeppni innan tegundar um fæðu, vatn og skjól. Þeir einstaklingar sem eru samkeppinshæfastir komast helst af.

Náttúruval er það ferli þar sem hæfustu einstakilingar komast af, það er þeir sem fjölga sér mest ,,veljast úr" sem þýðir það að eiginleikar þeirra verða ráðandi.

Einstaklingar innan lífverutegundar eru mismunandi að gerð. Í tímans rás veldur náttúruval því að þeir sem eru þannig gerðir að þeir komast fremur af en aðrir verða ríkjandi í stofninum.

3-3 Far

Far er flutningur einstaklinga innan lífverutegundar frá einu landsvæði til annars.

Einangrun er það þegar hópur einstaklinga er aðskilinn frá öðrum af sömu tegund í lengri tíma.

Bæði far og einangrun eru ferli sem hafa áhrif á það hvaða einstaklingar munu lifa og þar með hvernig þróun tegundinnar verður.

3-4 Þróun – hæg eða hröð

Nú á dögum geta vísindamenn borið saman erfðaefnið til að komast að skyldleika mismunandi lífverutegunda.

Samanburður á DNA tveggja lífverutegunda er oft og tíðum nákvæmari en líffærafræðilegar vísbendingar og er miklu öruggari leið til að komast að skyldleika þeirra.

Margir vísindamenn telja nú að þróun geti átt sér stað hægt en einnig geti komið tímaskeið mikilla hraðra breytinga.

3-5 Jarðsagan

Jörðin er talin vera um 4,6 milljarða gömul.

Ævi jarðar er skipt í fimm jarðsögualdir.

Öldunum fimm er skipt í tólf mislöng jarðsögutímabil grundvölluð á þróun lífs.

4.kafli

4-1 Leitin að forfeðrum manna

Prímatar eru ættbálkur spendýra sem nær yfir menn, mannapa, apaketti og hálfapa, alls um 200 tegundir.

Tvö mikilvæg sameiginleg einkenni flestra prímata eru þrívíddarsjón og liprar hendur með þumalfingur.

Vísindamenn telja að einhvern tíma í fyrndinni hafi sumir prímatar komið niður úr trjánum og tekið upp líf á jörðu niðri.

4-2 Fyrstu mannverurnar

Samkvæmt þróunnarkenningunni klofnaði ættbálkur prímata og greindist í mismunandi þróunarbrautir. Ein brautin leiddi til þróunar apakatta, önnur til þróunar mannapa eins og simpansa, górilla og órangútana. Enn önnur brautin leiddi til þróunar manna.

Efnafræðilegar vísbendingar og steingervingar geta til kynna að þróunarbrautir simpansa og manna hafa skilist að fyrir um fimm milljónum ára.

Fyrsta prímatategundin sem taldist til mannaættkvíslarinnar var hæfimaður (homo habilis)

 

 

 

4-3 Hinir vitibornu menn

Vitrasta tegund prímataættbálksins er hinn vitiborni maður (homo sapiens). Hinn fyrsti var neandalsmaðurinn. Hann var uppi fyrir 30.000-200.000 árum.

Með tímanum hurfu neandalsmenn af yfirborði jarðar. Krómagnomenn komu í þeirra stað og hófst ef til vill þar með sú þróun sem hefur leitt til nútímamanna.

Vísbendingar gefa til kynna að krómagnomenn hafa unnið saman að ýmsum störfum. Til þess að geta það hafa þeir líklega talað saman.

 


» 0 hafa sagt sína skoðun

21.04.2008 16:23:03 / tanja

Náttúrufræðiglósur

Náttúrufræði glósur

 

 

Bylgjur eru flutningur á orku, ekki efni. Það eru til margskonar bylgjur t.d. hljóðbylgjur, rafsegulbylgjur (ljós), öldur á hafinu o.fl. Þessar bylgjur hafa allr nokkra gurnn eiginleika sameinginlega

Eiginleikar bylgja.

Allar bylgjur hafa

1. Sveifluvídd

a. Þetta er mesta fjarlægð sem sameindir hafa frá jafnvægisstöðu, einnig nefnt útslag.

2. Lögun Bylgja

a. Þetta er sú lögun sem bylgjur hafa, til eru ýmiskonar bylgjur t.d. sínus bylgjur, kassa bylgjur o.fl.

b. Hæstipunktur bylgju kallast öldutoppur og lægsti punktur hennar nefnist öldudalur. Fjarlægð frá jafnvægisstöðu til öldutopps eða öldudals er sveifluvídd bylgjunanr

3. Bylgjulengd

a. Bylgjulengd er fjarlægð á milli tveggja samskonar punkta á bylgju. Oftast er hún mæld frá öldudal til öldudals eða öldutoppi til öldutopps.

4. Tíðni

a. Tíðni segir okkur hversu margar heilar bylgjuhreyfingar eru á tiltekinni tímaeiningu. Venjulega er tíðni mæld í Hretzum (Hz) og er 1 Hz, ein sveifla á sekúndu og 50 Hz eru 50 sveiflur á sekúnudu.

Hljóð

Hljóð er gert úr hljóðbylgjum. Þéttingar og þynningar verða í andrúmsloftinu þegar sameindir þess fara á hreyfingu, og mynda hljóðbylgjur. Hljóð berst í hljóðberum, best í hörðu efni, en ekki í tómarúmi. Hraði hljóðs er mismunandi eftir því í hverskonar efni það er að ferðast. Þættir sem hafa áhrif á hljóðhraðann eru hitastig og gerð efnisisns sem það berst um.

Hjóð af mismunandi tíðnum hefur mismunandi tónhæð. Því hærri sem tíðni hljóðsins er því hærri er tónhæðin. Tónhæð er ekki sama og hljóðstyrkur. Hljóðsturkur ræðst af sveifluvídd (útlsagi) bylgjanna. Hljóðstyrkur er mældur í desíbelum (dB)

Dopplerhrif

Þegar tónhæð hljóðs breytist sökum hreyfingar á hlustanda eða hljóðgjafa er talað um dopplerhrif.

Gott dæmi um dopplerhrif er hljóðið í fomúlu 1 bílum sem keyra framhjá kyrri myndavél. Tóninn hækkar á meðan hljóðgjafinn nálgast hlustandan en lækkar þegar hljóðgjafinn fjarlægist hlustandann. ATH dopplerhrif hafa ekkert með hljóðstyrk að gera.

Doppler hrif eru notuð við radarmælingar lögreglu, en þá skýtur lögreglan hljóðbylgjum á ákveðinni tíðni á bíl og nemur svo þær breytingar sem verða á tónhæð þegar hljóðið endurkastast af bílnum. Þá virkar bíllinn sem hljóðgjafi.

Víxlverkun bylgja

Víxlverkun er þegar hlutur hefur áhrif á annann hlut með krafti t.d. ein bylgja hefur áhrif á aðra bylgju.

1. Herma

a. Hlutir hafa tiltekna eigin sveiflutíðni sem kallast eigintíðni.

b. Stundum berist það að hlutur sem sveiflast nálægt öðrum hlut kemur hinum hlutnum til að byrja að sveiflast líka. Þetta gerist ef fyrri hluturinn sveiflast á eigintíðni seinni hlutarins. T.d. þegar ákveðinn tónn heyrst mjög hátt inni í herbergi, þá er tíðnin sem tónninn er á eigintíðni herbergisins.

c. Þetta fyrirbæri, að einn hlutur sveiflast á eigintíðni annars og kemur honum til að sveiflast nefnist herma.

2. Tónblær

a. Tónblær hluta (hljóðfæra) ræðst af undirtónum þeirra.

b. Ef strengur sveiflast allur í heild sinni myndar sveiflan tón sem kallast grunntónn. Hann er dýpsti tónn sem strengur getur myndað. Raunveruleg sveifla í streng er flóknari en þetta og gefur líka frá sér tóna með hærri tíðni. Þeir tónar kallast yfirtónar. Þegar yfirtónar blandast grunntóninum skapast hljóð eða hljómur sem hefur sinn sérstæða tónblæ.

3. Samliðun hljóðbylgja

a. Þegar hljóðbylgjur mætast leggjast þær saman og tvennskonar samliðun getur átt sér stað

i. Styrkjandi samliðun.

Öldutoppar leggjast við öldutoppa og öldudalir leggjast við öldudali. Bylgjan sem verður til við styrkjandi samliðun hefur útslag sem er jafnt samanlögðu útslagi bylgjana sem mynduðu hana

ii. Eyðandi samliðun

Öldutoppar leggjast við öldudali. Bylgjan sem verður til þegar bylgjurnar leggjast saman hefur minna útlsag en mylgjurnar sem mynduðu hana.

Ljós

Ljós er gert úr rafsegulbylgjum og er bara lítill partur af þeim rafsegulbylgjum sem eru til og mynda rafsegulrófið. Rafsegulrófið er sett saman úr öllum rafsegulbylgjum sem til eru, bylgjunum er raðað eftir orku (tíðni) þeirra, orku minnstu eru til vinstri og orku mestu til hægri. Uppröðunin er í grófum dráttum: útvarpsbylgjur, örbylgjur, ratsjárbylgjur, innrautt ljós, sýnilegt ljós (rautt er orku minnst og fjólublátt orku mest), útfjólublátt ljós, röntgengeislun og gammageislun.

Rafsegulbylgjur myndast þegar rafeindir falla á milli kvela í atómum. Þegar rafeindin fellur niður gefur atómið frá sér ljóseind sem er örsmár orkuskamtur rafsegulbylgju. Þegar rafsegulbylgja fellur á atóm þá örvast rafeindirnar og hoppa upp um hvel, drekka í sig bylgjuna. Orka ljóseindarinnar ræðst af því um hversu mörg kvel rafeindin fellur.

Rafsegulbylgjur eru þverbylgjur, þ.e. bylgjuhreyfingin er hornrétt á sveiflu bylgjunnar. Rafsegulbylgjurnar eru gerðar úr rafsviði og segulsviði sem hreyfast hornrétt á hvort annað og ferðastefnu bylgjunar.

Tvíeðli ljóss

Eins og allir vita er ljós gert úr ögnum (ljóseindum) og bylgjum (rafsegulbylgjum). Á þessu byggir fræði innan eðlisfræðinnar sem heitir Skammtafræði (e. Quantum physics) sem fjallar um orku skammta rafsegulbylgja og bylgjueiginleika agna.

Hægt er að nota ljós til að losa nægilega margar rafeindir frá efni til að skapa rafstraum, þetta nefnist ljósröfun. En vegna agna eiginleika ljóssins þá þarf orka hverrar ljóseindar sem á að losa rafeind að vera nægjanleg til að lyfta henni nógu langt frá kjarna atómsins til að hún verði frjáls og geti byrjað að renna í rafstraumi.

Myndun ljóss

Hlutir sem stafa frá sér eigin ljósi eru sagðir lýsandi og hlutir sem að endurkasta ljósi frá öðrum hlutum eru upplýstir.

Við notum nokkrar tegundir ljósgjafa.

1. Glóðarljós

a. Þetta eru venjulegar Osram ljósaperur. Þær mynda ljós þegar rafeindir flæða í gegnum glóðarþráð þeirra sem er gerður úr efni sem kallast Volfram. Í volframi er mikið viðnám sem veldur því að mikil orka tapast þegar rafmagn flæðir um það. Orkan sem tapast, tapast í formi ljóss og varma.

2. Flúrljós

a. Þetta eru yfirleitt langar glerpípur sem fylltar eru með kvikasilfur og argongasi. Þegar rafmagn er látið flæða um þessi gös þá gefa þau frá sér útfjólublátt ljós (sem að við sjáum ekki). Innan í pípunni er því ljómefni sem örvast vegna útfjólubláu geislunarinnar og gefur frá sér sýnilegt ljós. Svona perur eru yfirleitt í ljósbekkjum og skólastofum. Þetta er kalt ljós, þ.e. lítil orka tapast í formi varma.

3. Neonljós

a. Neonljós eru mjög svipuð flúrljósum. Í stað kvikasilfur og argongass er þó neongas. Þegar rafmagn fer um ljósið gefur það frá sér rautt ljós, en hægt er að hafa áhrif á lit þess með því að bæta öðrum gastegundum í það.

Speglun

Tvær megin tegundir af speglun: regluleg speglun og dreifð speglun.

Dreifð speglun er þegar myndir sem speglaðar eru bjagast við speglunina, t.d. þegar við speglum okkur í gáruðum vatnsfleti eða rispuðum geisladisk. Dreifð speglun á stórann þátt í því að dreifa sólarljósi um jörðina.

Regluleg speglun er þegar spegilmyndin er skörp eftirmynd upprunalegu myndarinnar.

Speglar

1. Sléttur spegill.

a. Spegill með fullkomlega sléttu yfirborði kallast sléttur spegill. Myndir sem eru speglaðar í honum eru nánast fullkomnar eftirmyndir upprunalegu myndanna. Þær virðast vera eins langt bakvið spegilinn og upprunalegu myndirnar eru langt fyrri framann hann. Hægri og vinstri snúast þá við.

2. Kúptur spegill

a. Kúptur spegill er í laginu eins og ytrabyrgði bolta.ljós sem spelast í honum dreifist því. Spegilmyndir í kúptum spegli eru alltaf minni ern upprunalegu myndirnar og virðast vera nær en upprunalegu myndirnar eru. Kúptir speglar eru yfirleitt notaðir í baksýnisspegla á bílum og í verslunum til að sjá yfir stórt verslunargólf.

3. Holspegill

a. Holspeglar eru eins í laginu og innrabyrgði kúlu.ljós sem speglast í holspegli safnast allt saman í svokallaðann brennipunkt spegilsins. Spegilmyndir í holspeglum virðast alltaf vera stærri en fyrirmyndirnar og langt í burtu. Svona speglar eru notaðir í vasaljós, en þá er ljósaperunni komið fyrir í brennipunkti spegilsins og koma þá ljósgeislarnir samsíða frá vasaljósinu.

Ljósbrot

Þegar ljós fer úr einu efni í annað beygir það, þetta nefnist ljósbrot. Þetta gerist vegna þess að ljós ferðast mismunandi hratt í mismunandi efnum og mismunandi litir ljóss ferðast mis hratt í efnunum. Dæmi um ljósbrot er regnboginn og það hvernig rör virðist bogna þegar við setjum það í vatn.

Hvítt ljós er saman sett úr öllum litum litrófsins. Hægt er að rannsaka hvaða litir eru í hvítaljósinu með ljósbroti. En þá er hvítaljósið látið skýna í gegnum gler þríhyrning (prisma) og þegar það fer í gegnum hann brotna litirnir mismikið og koma því aðskildir út hinumegin.

Litir ljóss

Litir hluta ráðast af því hvaða ljósi þeir endurkasta frá sér, t.d. ef að hvítt ljós er látið falla á rautt epli þá endurkastar eplið aðallega rauðuljósi frá sér. Litir gagnsærra hluta ráðast af því hvað litum hluturinn hleypir í gegnum sig, t.d. hleypir blátt gler bláuljósið aðalega í gegnum sig.

Svartur verður þegar hlutur endurvarpar enguljósi frá sér og hvítt er þegar hlutur endurvarpar öllum litum.

 

Einkenni lífvera

Vísindalegar aðferðir.

1. Ráðgáta skilgreind

a. Nákvæm skilgreining er fundin á því sem á að rannsaka. T.d. skröltormar sjá mjög illa. Hvernig finna skröltormar bráð sína?

2. Upplýsinga aflað

a. Byrjað er á því að lesa mikið efni sem tangist því sem á að rannsaka. T.d. lásu dýrafræðingar sér til um að skröltormar geta numið hitageislun og hafa gott lyktarskin

3. Tilgáta sett fram

a. Tilgára er sett fram sem er líkleg lausn á ráðgátunni. Eftir að maður hefur aflað sér þekkingar á því sem á að rannsaka er hægt að setja fram líklega lausn á ráðgátunni. T.d. var sett fram sú tilgáta að skröltormar renni á lyktina af sínu eigin eitri.

4. Tilraun

a. Nú er sett upp umhverfi þar sem vísindamenn hafa fullkomna stjórn á. Sá hlutur sem prófa á heitir breyta, og er hann prófaður í þessu umhverfi. Reynt er að prófa einungis eina breytu í einu, ef um margar er að ræða. T.d. drógu vísinda menn mús, sem hafði verið drepin af skröltormi, um skröltorms búr. Svo settu þeir skröltorm í búrið og hann fann hana um leið.

b. Svo gerðu vísindamennirnir samanburðartilraun. Það er tilraun sem er nákvæmlega eins og upphaflega tilraunin nema breytunni er slept. Þeir drógu dauða mús, sem hafði ekkert skröltorma eitur í sér, eftir skröltormabúrinu. Þegar þeir settu skröltorminn í búrið fann hann músina ekki.

5. Skráning upplýsinga

Mikilvægt er að skrá allar upplýsingar niður á skipulagðann og nákvæmann hátt. Slíkar upplýsingar eru nefndar rannsóknargögn.

6. Niðurstöður túlkaðar

Eftir að tilraunirnar hafa verið framkvæmdar og upplýsingunum hefur verið safnað þarf að vinna úr upplýsingunum vísbendingar sem stiðja eða fella tilgátuna.

Vísindalegar mælingar

Það kerfi eininga sem við notum kallast metrakerfið sem er hluti Si kerfisins. Í því eru gunneiningarnar

1. Lengd

Mæld í metrum [m]

2. Rúmmál

Mælt í lítrum [l], einnig í rúmmetrum [m3]

3. Massi og þyngd

Massi er mældur í grömmum [g]. Massi er ekki það sama og þyngd. Þyngd segir til um hversumikill þyngdarkraftur verkar á hluti. Þyngd er því breytileg eftir staðsetningu, t.d. er þyngd okkar mun meiri á jörðinni en á tunglinu. Massinn er þó hinn sami þar sem efnismagn okkar breytist ekki.

a. Eðlismassi

Massi ákveðins rúmmáls af tilteknu efni nefnist eðlismassi þess.

4. Hiti

Hiti er yfirleitt mældur í gráðum á celsíus [°C] eða kelvin stigum [K]. Vatn frýs við 0°C eða 272 K, sýður við 100°C eða 372 K.

Einkenni lífvera

Líf sprettur af lífi

Það er alvitað að líf kvikknar ekki af sjálfu sér. Allt fram til aldamótana 1600 trúði fólk á sjálfkvikknun lífs, þ.e. að líf gæti bara kviknað af sjálfu sér. En 1668 sannaði ítalinn Francesco Redi að líf gæti einungi kvikknað af öðru lífi.

Hreyfing

Hæfileikinn til að geta skipt um dvalarsvað er mikilvægur eiginleiki margra dýra. Dýr geta hreyft sig úr stað til að leita að fæðu og skjóli. Plöntur hreyfa sig ekki á sama hátt og dýr. Þær tegja sig yfirleitt að ljósi og opna og loka blóm sín.

Efnaskipti

Uppbygging og niðurbrot lýsa vel þeirri efnastarfsemi sem fram fer í lífverum. Hluti þessarar starfsemi felst í því að einföld efni eru sett sama í flókin efni sem að lífverurnar þurfa til að komast af . Við annarskonar starfsemi er flóknum efnasamböndum sundrað og þannig fæst orka og smærri efnasambönd. Þessi starfsemi nefnis efnaskipti

1. Næringarnám

Allar lífverur verða að taka til sín næringu eða framleiða hana sjálfar. Flestar lífverur setja einfaldlega bara næringuna í munninn eða í nema hana í gegnum húðina. Grænar plöntur þurfa hinsvegar ekki að neyta fæðu, því að þær framleiða sína eigin næringu með ljóstilífun. Með rótunum taka þær til sín varn og steinefni, taka koltvíoxíð inn um laufblöðin og nota svo orkuna frá sólina til að breyta þessu í næringu.

2. Melting

Melting er ferli þar sem næring er brotin niður í einfaldari efni. Síðar eru þessi einfaldari efni notuð til að byggja upp lífveruna eða orka unnin úr þeim

3. Öndun

Ferlið sem felst í því að líverfa tekur til sín súrefni og notar það til þess að losa orku úr fæðuefnum kallast öndun. Þessi öndun er líka kölluð frumuöndun. Þetta er ekki það sama og þegar við drögum að okkur loft í "venjulegri öndun"

4. Þveiti

Ferlið sem stuðlar að því að losa úrgangsefni úr líkananum er þveiti.

Vöxtur og þroskun

Vöxtur felst ekki í því einu að þær stækki að umfangi. Lífverurnar þroskast og gerð þeirra verður flóknari en áður. Stundum verða gífurlegar breytingar á lífverunum. T.d. minni fiðrildalirfan sem skríður um ekki mikið á fiðrildin sem hún á eftir að verða að.

Æviskeið

Eitt af mikilvægustu einkennum lífvera er að þær eiga sér afmarkað æviskeið. Það merkir að hver lífvera getur ekki búist við að lifa nema tiltekna ævi. Hámarksævilengd er lengsta æviskeið sem vitað er til að lífvera af tiltekinni tegun hafi lifað. Vöxtur og þroski fara fram nánast allt æviskeiðið hjá sumum lífverum.

Viðbrögð

Áreiti er eitthvað í umhverfi lífveru sem veldur því að hún sýnir tiltekið viðbragð. Viðbragð er einhver athöfn eða hreyfing lífveru.

Dæmi um utanaðkomandi áreiti er þegar við brennum okkur og kippum að okku hendinni, sem er þá viðbragðið.

Dæmi um áreiti sem á sér stað innan líkama lífveru er þegar við geispum til að yfirvinna súrefnisskort.

Æxlun

Lífverutegun verður aldauð (útdauð) ef einstaklingum innan hennar tekst ekki að æxlast. Æxlun er ferli þar sem lífverur geta af sér afkvæmi í sömu mynd. Æxlun skiptist í megin atriðum í kynæxlun og kynlausa æxlun. Kynæxlun krefst yfirleitt þáttöku tveggja foreldra, þróaðar tegundi plantna og dýr fjölga sér með kynæxlun. Sumar lífverur fjölga sér hinsvegar þannig að foreldrið er aðeins eitt og er þá um kynlausa æxlun að ræða. Einfalt dæmi um slíkt er þegar gerlar skipta sér.

Orka, Næring og vatn

Allar lífverur þurfa orku. Þær nýta hana til mismunandi starfsemi, t.d. hreyfingar. Frum uppspretta orku flestra lífvera er sólin. Plöntur beisla orku sólarinnar og nýta hana til þess að framleiða fæðuefni (ljóstillífa). Sum dýr nærast á plöntum og nýta þannig þá orku sem plönturnar voru búnar að beisla. Önnur dýr nærast svo á plöntuætunum. Með þessu móti berst orka sem komin er frá sólu milli lífveranna.

Næring er einn þeirra þátta sem lífverur þurfa sér til lífsviðurværis og tekur til allra efna sem lífverur þarnast til þess að vaxa og halda lífi. Sú næring sem er viðurværi lífvera er mjög mismunandi, t.d. borða kóalabirnir laufblöð, termítar borða tré og plöntur nærast einna helst á sykri.

Þú kemst ekki af án vatns nema í fáeina daga. Flestar lífverur eru að mestum hluta vatn. Vatnið gegnir margskonar hlutverkum í lífverum. Flest efni leysast upp í vatni og þess vegna berast mikilvæg efni auðveldlega til allra líkamshluta lífvera. Blóð dýra og safi trjáa er að mestum hluta vatn. Í lífverum fara efnahvörf alla jafna fram í vatni og ef þess nyti ekki við myndu efnaskipti stöðvast með öllu. Vatn ber einnig í burtu mörg úrgangsefni.

Hiti og umhverfi

Samvægi er hæfileiki lífvera til þess að halda innri skilyrðum óbreyttum þótt aðstæður í kringum þær breytist. Það er hluti af samvægisferlinu að halda líkamshita stöðugum þegar hitinn í umhverfinu breytist. Dýr sem halda alltaf jöfnum hita eru sögð vera með jafneitt blóð eða vera jafnheit. Dýr með jafnheitt blóð eru virk hvort sem það er kalt eða heitt í kringum þau. Sum dýr geta ekki haldið líkamshita sínum jöfnum, heldur sveiflast hann með umhverfis hitanum, eru sögð vera með misheitt blóð eða vera misheit.

Efni í lífverum

Ólífræn efnasambönd

Efnasambönd sem innihalda ekki kolefni eru sögð vera ólífræn. Það eru þó nokkrar undantekningar á þessu t.d. eru koltvíoxíð og kolsýra talin ólífræn. Ólífræn efnasambönd án kolefnis eru t.d. matarsalt, ammoníak, vatn og ryð

Lífræn efnasambönd

Mörg efnasambönd innihalda kolefni ásamt öðrum frumefnum s.s. vetni og súrefni. Þessi efnasambönd eru sögð vera lífræn. Helstu lífrænu efnasamböndin eru:

1. Sykrur

Sykrur er helsti orkugjafi lífvera, þær eru líka kallaðar kolvetni. Þær gegna líka öðrum hlutverkum í frumum t.d. byggingarefni. Sykrur eru úr kolefni, vetni og súrefni. Þær skiptast í smásykrur og fjölsykrur. Dæmi um smásykrur eru glúkósi og strásykur, en mjölvi og beðmi eru dæmi um fjölsykrur. Smásykrur eru í ávöxtum og sælgæti en fjölsykrur eru í kartöflum og korni. Í lífverum breytast sykrur í einfaldar smásykrur sem nefnast gúkósi. Líkaminn notar síðan glúkósa til þess að afla þeirrar orku sem þarf. Umfram sykrur eru geymdar í fjölsykrum, einkum mjölva. Mjölvi er helsta forðanæring plantna.

2. Fituefni

Fituefni eru mynduð úr kolefni, vetni og súrefni. Fituefni eru orkuríkari en sykrurnar og ásamt fjölsykrum geyma þau umfram orku. Sum fituefni eru á föstuformi við herbergishita, t.d. tólg og vax, en önnur eru fljótandi við sama hita og kallast olíur. Fita er helsta forðanæring dýra. Ftuefni geyma tvötfalt meiri orku en sykrur.

3. Prótín

prótín eru gerð úr kolefni vetni og súrefni en stundum er líka í þeim nitur, brennisteinn og fosfór. Byggingarefni prótína eru amínósýrur. Í lífverum finnast tuttugu mismunandi tegundir amínósýra. Þær geta myndað þúsundir mismunadi prótína. Prótín gegna margskonar hlutveri í lífverum. Sum sjá um vöxt og viðhald líffæra, önnur mynda hár og vöðva, berjast við sýkla og koma súrefni um líkamann.

4. Ensím

Sérstök gerð prótína sem stýra efnafræðilegi starfsemi líkmans kallast ensími eða lífhvatar. Ef ensíma nyti ekki við væru öll efnahvörf í lífverum svo hæg að líf gæti ekki þrifist.

5. Kjarnsýrur

Kjarnsýrur eru mjög stórar sameindir sem geyma upplýsingar um gerð þeirra prótína sem líkaminn þarf á að halda. Kjarnsýrur eru af tveimur gerðum og stýra því hvenig amínósýrur raðast saman og tryggja að rétt prótín myndist. Önnur af tveimur gerðum kjarnsýra er DKS eða DNA. DNA varðveitir upplýsingar sem eru nauðsynlegar þegar prótín eru mynduð. DNA geymir líka upplýsingar um hverja lífveru sem berast frá foreldri til afkvæmis. RKS eða RNA er hin gerð kjarnsýrana og hún les heimildirnar úr DNA-inu og stjórnar ferlinu sem annast myndun prótína. Sem sagt DNA geymir upplýsingar og RNA vinnur með þær.

Gerð og hlutverk fruma

Allar lífverur eru gerðar úr einni eða fleiri frumum sem erugrunn einingar hennar bæði að gerð og hlutverki. Hver fruma inniheldur frumulíffæri sem gegna ákveðnu hlutverki í frumunni. Flestar frumur hafa ýmsa sameiginlega eiginleika hvort sem um er að ræða dýra- eða plöntufrumur

Frumuveggurinn

Frumuveggurinn er sterkur og stinnur og er úr efni sem nefnist beðmi (fjölsykra). Þrátt fyrir að frumuveggurinn sé harður komast vatn, súrefni, kolefni og viss uppleyst efni í gegnum hann. Frumuveggurinn veitir frumunni styrk og vermdar hana. Einungis plöntufrumur hafa frumuvegg.

Frumuhimnan

Í plöntufrumum er frumuhimnan rétt innan við frumuvegginn en í dýrafrumum er hún ysta lag frumunnar. Frumuhimnan gegnir nokkrum mikilvægum hlutverkum. Hún gerir frumunni kleift að breyta lögun sinni ef hún verður fyrir þrýstingi. Hún skilur líka á milli frymis frumunnar og umhverfis hennar. Hún á þátt í að stjórna heryfingu efni inn í og út úr frumunni. Sagt er að frumuhimnan sé valgegndræp, vegna þess að hún getur "valið" hvaða efni fara í gegnum sig.

Kjarni

Kjarninn er nokkurskonar heili frumunnar. Utan um hann er kjarnahimna sem skilur hann frá umfryminu. Hún er lík frumuhimnunni að því leiti að hún gerir efnum kleift að berast inn í og út úr kjarnanum. Grannir þræðir sem fljóta um í kjarnanum eru litningar. Þeir stýra starfsemi frumunnar og miðla erfðaeiginleikum hennar til nýrra fruma. Litningarnir eru gerðir úr kjarnsýrum DNA-ið er alltaf kyrrt inn í kjarnanum en RNA-ið ferðast út úr honum með upplýsingar um hvaða prótín á að smíða. Í kjarnanum er líka kjarnakorn. Þetta er lítill þéttur hlutur sem líffræðingar vita ekki nákvæmlega hvað gerir. Vitað er að það er gert úr RKS og prótínum. Þeir halda að það gegni mikilvægum hlutverkum í smíði prótína.

Frymisnetið

Umfrymið er sá hlut frymisins, hins lifandi efni frumunnar, sem er utan kjarna. Frymisnetið lyggur út frá kjarnahimnunni og myndar nokkurskonar völundarhús. Frymisnetið tekur þátt í smíði og flutningi prótína.

Ríbósóm

Ríbósóm eru aðalega gerð úr RNA. Í ríbósómum tengjast amínósýrurnar saman og mynda prótín og er þá stuðst við upplýsingarnar sem RNA-sameindirnar bera með sér. Flest ríbósómin sytja á frymisnetinu en sum fljóta í umfryminu.

Hvatberar

Hvatberar eru helsta orkuuppspretta frumunnar. Í hvatberum fer fram sundrun gúkósa og annarra einfaldra fæðuefna. Mikil orka losnar þegar fæðuefnin eru brotin niður. Hvatberarnir beisla orku og geyma hana í sérstökum orkuríkum sameindum. Því virkari sem fruma er því fleiri hvatbera hefur hún. Sem dæmi má nefna að vöðvafrumur haf mun fleiri hvatbera en beinfrumur. Hvatberar eru með dálítið af eigin DNA-I og er talið að fyrir milljónum ára hafi þeir verið sjálfstæðar lífverur sem urðu innlyksa í stærri frumum.

Safabólur

Þetta eru stórir vökvafylltir belgir sem er að finna bæði í dýra- og plöntufrumum. Í plöntufrumum eru þó yfirleitt ein mjög stór safabóla en nokkrar littlar í dýrafrumum. Í safabólum eru geymd ýmis efni sem fruman þarf á að halda t.d. fæðuefni og ensími. En í henni er einnig hægt að geyma úrgangsefni. Í plönum eru safabólur helstu geymslustaðir vatns. Þegar þær eru fylltar vatni tútna ftumurnar út. Á æviskeiði sínu getur plöntufruma fimmhundruðfaldað stærð sína sem skýrist fyrst og fremst af vatnsmagni í safabólum hennar.

Leysikorn

Leysikorn gegna hlutverki í meltingarstarfsemi frumunnar. Leysikorn geyma ensími sem bjróta niður stórar fæðusameindir í margar smærri. Þessar smáu sameindir berast síðan til hvatberana þar sem þær "brenna" og geta orku. Þegar hlutar frumu eldast og ganga úr sér sjá leysikorn um að melta þá og efnin sem verða til við sundrunina nýtast við smíði nýrra frumuhluta. Himna sem umlykur leysikornið varnar því að hún melti alla frumuna.

Grænukorn

Í plöntufrumum finnast grænukorn (blaðgæna). Þau beisla orku sólarinnar og nýta hana til þess að búa til fæðuefni fyrir plöntufrumuna í ferli sem heitir ljóstillífun.

Starfsemi frumna

Efnaskipti

Umbreyting orku úr einni mynd í aðra er einstaklega flókið ferli sem krefst margra efnahvarfa. Í sumum efnahvörfum er sameindum sundrað en í öðrum eru sameindir settar saman. Þessi efnahvörf seundrunar og uppbyggingar nefnast einu nafni efnaskipti.

Flæði

Frumuhimanan er valgegndræp, þ.e. hún hleypir aðeins tilteknum efnum inn í og út úr frumunni. Mörg efni berast í gegnum frumuna í ferli sem kallast flæði. Flæði er ferli þar sem sameindir efnis sem er í ákveðnum styrk færast til svæðis þar sem minna er af sama efni

Osmósa

Vatn er mikilvægasta efnið sem berst gegnum frumuhimnuna og reyndar 80% af fryminu er vatn. Osmósa er fólgin í flutningi vatns inn í frumu eða út úr henni. Osmósa lýsir sér þannig að vatn flyst frá svæði þar sem mikið er af því til svæðis þar sem minna er af því. Þetta kemur í veg fyrir að fruman þorni um of.. Flæði og osmósa krefjast engrar orku.

Burður

Stundum þarf fruman á efnum að halda sem að geta ekki borist inn um hana með flæði og osmósu, þá notar hún burð. Burður krefst orku frá frumunni. Venjulega fer hann þannig fram að sérstök burðarefni (efnaberar) í frumuhimnunni bindast efninu sem á að koma inn og draga þau svo inn í frumuna. Burður kemur líka við sögu þegar koma þarf úrgangi út úr frumunni.

Frumuskipti

Þegar lífvera stækkar er það venjulega vegna þess að frumum í líkama hennar fjölgar. Frumurnar fjölga sér með því að skipta sér í tvær nýjar frumur. Þessi fjölgun er dæmi um kynlausaæxlun. Sérhver ný fruma sem myndast kallast dótturfruma og ef einni fumu myndast tvær dótturfrumur sem eru nákvæmlega eins, og það sem þær eru nákvæmlega eins og móðurfruman.

Við jafnskiptingu (meiósu) tvöfaldast erfðaefni móðurfrumunnar áður en frumuskiptingin verður. Niðurstaðan verður þá sú að jafnskipting er ferli þar sem frumur í líkamalífveru skipta sér og mynda nákvæmar eftirmyndir sínar. Jafnskipting kemur við sögu bæði hjá plöntum og dýrum þegar þau vaxa, sinna viðhaldi á sködduðum hlutum og þegar nýjar frumur fylla skörð dauðra.

Við rýriskiptingu (meiósu) skiptist erfðaefni móðurfrumunnar á milli dótturfrumanna og til verða kynfrumur með helminginni færri litninga en móðurfrumurnar. Þegar kynfrumurnar sameinast síðan við frjóvgun fær afkvæmið helming erðaefnis hvors foreldris.

Skipulag lífvera

Í líkömum flestra fjölfrumunga sjáum við dæmi um verkaskiptingu. Verkaskipting felur í sér að sú starfsemi sem nauðsinleg er til þess að halda lífveru lifandi fer fram í mismunandi hlutum líkama hennar. Sérhæfingu líkamshluta lífvera má lýsa sem mismunandi skipulasstigum:

Fyrsta skipulagsstig: Frumur

Þegar um fjölfrumunga er að ræða gegnir hver gerð frumna sérstöku hlutverki. Vöðvafrumur gera okkur kleift að hreyfa okkur og taugafrumur greina áreiti og senda boð um líkamann. Ekki má þó gleymast að hver einstök frumugerð er háð frumum af öllum öðrum gerðum og lifir ekki af án þeirra. Lífveran í heild er á sama hátt háð öllum frumum sínum.

Annað skipulagsstig: Vefir

Frumur sem eru svipaðar að gerð og hlutverki raðast saman og mynda vefi. Vefir mynda annað stig skipulasins í lífverum. Það gildir um hverja einustu vefjafrumu að hún verður að sinna þeim störfum sem nauðsynleg eru til þess að halda henni á lífi líkt og á við um einfruma geril. En samhliða þeim störfum sinnir vefurinn einu eða fleiri sérhæfðum störfum innan líkama lífverunnar. Vefjafrumur vinna með öðrum orðum sjálfum sér til heilla en um leið vinna þær í þágu lífverunnar allrar. Vefi er að finna bæði í dýrum og plöntum.

Þriðja skipulasstig: Líffæri

Líffæri eru úr mismunandi vefjum sem vinna saman. Hjarta er tildæmis úr taugavef, vöðvavef og þekjuvef.

Fjórða skipulasstig: Líffærakeri

Líffæri sinna starfi sínu sjaldnast ein, ekki fremur en frumur og vefir. Þau vinna hvert í samvinnu við hvort annað og mynda líffærakerfi. Líffærakerfi er því hópur líffæra sem vinna saman að tilteknum störfum. Dæmi um nokkur líffærakerfi eru:

1. Beinagrind

Verndar og ber uppi líkamann

2. Vöðvakerfi

Ber uppi líkamann og gerir honum kleift að hreyfast

3. Húð

Verndar líkamann

4. Meltingarfæri

Innbyrgða fæðu, flytja hana áfram, brjóta hana niður og færa einföld fæðuefni út í líkamann þar sem þau nýtast honum.

5. Blóðrásarkerfið

Flytur súrefni, úrgangsefni og meltfæðuefni um líkamann

6. Öndunarfæri

Annast upptöku súrefnis í líkamann og losun koltvíoxíðs

7. Þveitiskerfi

Annast losun fljótandi og fastra úrgangsefna úr líkamanum

8. Innkirtlakerfi

Stýrir margvíslegri starfsemi líkamans.

9. Taugakerfi

Flytur boð um líkamann og á þátt í að samhæfa líkamsstarfsemina

10. Æxlunarfæri

Mynda karl- og kvennkynfrumur.

Fimmta skipulagsstig: Lífverur

Lífvera er lifandi líkami í heild sinni sem annast alla þá starfsemi sem einkennir lífið. Flókin lífvera er samsett úr líffærakerfum. Hvert líffærakerfi sinnir tilteknu starfi, en öll líffærakerfin vinna í sameiningu að velferð lífverunnar svo að hún megi lifa. Ef aðeins eitt líffærakerfið skerst úr leik er lífverunni bráður bani búinn.

Lífverur og umhverfi þeirra

Lífverur hafa áhrif á lífvana þætti í umhverfisínu og öfugt. Umhverfið er að hluta sett saman úr lífvana þáttum og að hluta úr lifandi þáttum. Sumir eru viðkvæmirm en aðrir haggast miklu síður. Öllum þáttunum er það þó sameiginlegt að breyting í einum þætti getur haft áhrif á aðra þætti umhverfisins. Vistfræði er fræðigrein sem fjallar um samskipti lífvera innbyrðis og hvernig þær tengjast umhverfi sínu. Í vistfræði er einnig fjallað um ýmsar breytingar sem eiga sér stað í umhverfinu og reynt að er að varpa ljósi á hvaða áhrif þær hafa.

Vistkerfi

Í vistfræði er lifandi umhverfi skippt í einingar eða heildir sem ná bæði til allra lífvera og umhverfis þeirra. Eining af þessu tagi kallast vistkerfi. Vistkerfi er skilgreint sem tiltekið svæði þar sem lífverur tengjast hver annarri og lífvana umhverfi sínu á einn eða annan hátt. Vistkerfi getur verið mjög smátt, t.d. einn vatnsdropi í tjörn, eða mjög stórt, t.d. heilt úthaf.

Líffélög

Lifandi hluti hvers vistkerfis er allar þær fjölmörgu og margvíslegu lífverur sem lifa á hinu tiltekna svæði og þær kallast einu nafni líffélag.

Stofnar

Stofn er hópur lífvera af sömu tegund sem lifir á afmörkuðu svæði, t.d. allar bleikjur í ákveðnu stöðuvatni. Vistkerfi fralmfleyta mörgum mismunandi stofnum lífvera.

Kjörbýli og sess

Sá staður sem lífvera á að heimkynnum sínum kallast kjörbýli eða búsvæði hennar. Þar finna þær skjól og fæðu. Auk þess að eiga kjörbýli gegnir hver tegund lífvera tilteknu hlutverki í líffélaginu. Hver tegund skipar ákveðinn sess, sem merkir í raun að hún hefur tiltekið starf með höndum. Sess, sem er fremur vítt hugtak, felur í sér öll umsvif lífverunnar og allt sem hún þarfnast innan kjörbýlis síns. Lífverur sem lifa í sama vistkerfi geta deilt með sér kjörbýli, en mismunandi tegundir geta hinsvegar ekki skipað nákvæmlega sama sessinn. Ef þær skipuðu sama sess hlytu þær að keppa um sömu fæðu og sömu staði til að búa á .

Fæða og orka í vistkerfi

Engar lífverur komast af án orku. Uppruna þessarar orku má alltaf rekja til ljóstillífandi plantna.

Plöntur: Fæðuverksmiðjur náttúrunnar

Plöntur hafa einn mjög mikilvægann kost framyfir aðrar lífverur, þær geta framleitt sína eigin fæðu. Ferlið sem þær nota til þess nefnist ljóstillífun. Í ljóstillífun beisla grænir hlutar plantnanna (grænukorn) orku sólarljóssins og nýta hana til þess að mynda einsykruna glúkósa. Glúkósinn verður til við efnahvörf í frumum plantnanna þar sem vatn gegnur í efnasamband við koltvíoxíð og myndar sykruna og súrefni.

Plöntur nota orku sólarinnar til þess að framleiða fæðu handa sjálfum sér eru nefndar frumbjarga, sem merkir að þær eru sjálfum sér nægar um frumþarfir sínar.

Samskipti milli lífvera

Flokka má lífverur í 3 hópa eftir því hvernig þær afla sér orku.

1. Frumframleiðendur

Plöntur mynda sjálfar fæðuefni sem þær þurfa til eigin nota og teljast því frumframleiðendur vistkerfisins

2. Neytendur

Lífvera sem nærist beint eða óbeint á frumframleiðendum kallast neytandi. Neytendur eru ófrumbjarga, sem merkir að þeir eru ekki sjálfum sér nægir um frumþarfir sínar

3. Sundrendur

Þegar plöntur og dýr deyja nýta lífverur sem nefnast sundrendur (rotverur) líkama þeirra sér til viðurværis. Sundrendur eru mikilvægir í hverju vistkerfi einkum af tveimur ástæðum. Þeir fjarlægja leifar plantna og dýra úr vistkerfinu. Þó skiptir jafnvel enn meira máli að vegna starfsemi sundrenda komast nitur, kolefni, fosfór, brennisteinn, magnesíum og fleiri efni aftur í hringrásina í vistkerfinu og verða að áburði fyrir næstu kynlóð plantna.

Fæðukeðjur og fæðuvefir

Fæðukeðja lýsir því hvernig mismunandi hópar lífvera afla sér fæðu og þar með orku. Plöntur, sem eru frumbjarga, mynda fyrsta hlekkinnn í fæðukeðju. Dýr sem nærast á plöntunum mynda næsta hlekk og þau dýr sem éta plöntuæturnar mynda svo þriðja hlekkinn.

Fæðukeðjan lýsir því hvenig orkan í fæðu berst frá einni lífveru til annarrar þar eð þær segja til um hver étur hvern. Í flestum vistkerfum tvinnast margar mismunandi fæðukeðjur saman og mynda fæðuvef. Fæðuvefur er gerður úr öllum fæðukeðjunum sem finna má í hverju vistkerfi.

Fæðuhlekkir og fæðuhjallar

Fæðuhlekkur segir til um stöðu plöntu eða dýrs í fæðukeðjunni. Þegar við setjum fæðuhlekkina upp á mynd þannig að breidd hvers hlekks er látin tákna orkuna sem býr í honum sjáum við að hlekkirnir mjókka eftir því sem ofar dregur og þá kemur fram mynd sem minnir á píramíta. Þetta kallast orku- eða fæðupíramíti. Þetta er einnig hægt að gera með fæðuhjalla úr fæðuvef, sem eru sambærilegir hlekkjunum í fæðukeðjunni.

Fyrir því að orkan minnkar milli fæðuhlekkja eða –hjalla eru nokkrar ástæður. Í fyrstalagi þurfa lífverur töluverða orku til þess að knýja lífsstarfsemi sína. Þá breytist hluti orkunnar í varmaorku sem tapast út í umhverfið. Einnig meltist aldrei nema hluti fæðunnar og er því mikil orka í úrgnagngi lífvera. Talað er um að einungis 10% af orku í einum fæðuhjalla berist upp í þann næsta.

Tengsl í vistkerfi

Samkeppni

Samkeppni er viss tegund tengsla þar sem lífverurnar keppa hver við aðra um einhver takmörkuð lífsgæði sem þau þurfa til þess að lifa. Tengsl milli lífvera í vistkerfi byggjast yfirleitt á samkeppni. Samkeppni hefur orf hagstæð áhrif í för með sér. Heilbrigð samkeppni kemur jafnan í veg fyrir að stofn verð það stór að hann raski jafnvægi vistkerfisins.

Ránlíg og afrán

Lífverur sem veiða, drepa og éta aðrar lífverur kallast rándýr. Léfverurnar sem rándýrin veiða sér til matar kallast bráð. Lifnaðarhættir rándýranna kallast ránlíf og það er haft um öll tilvik þat sem dýr er drepið til matar. Veiðar rándýra eiga þátt í að halda stofni bráðarinnar niðri og með því stuðla rándýr einnig að fjölbreyttni innan vistkerfisins.

Samlíf

Samlíf byggist á tengslum lífvera þar sem ein lífvar lifir á, í nágranni við eða inni í annari lífveru. Samlíf er til hagsbóta ýmist fyrir annann aðilann í samlífinu eða báða. Það eru nokkrar tegundir samlífis

1. Gistilíf

Þegar um gistilíf er að ræða hagnast annar aðili samlífsins en hinn ber hvorki skaða né hag af. Dæmi um gistilíf eru hrúðurkarlar sem lifa á hvölum. Með þessu móti fá hrúðurkarlarnir ókeypis flutning um heimshöfin og eiga aukinn möguleika á að veið sér til matar en hvalurinn finnur ekkert fyrir þessu.

2. Samhjálp

Tengsl milli lífvera geta verið lífsnauðsinleg fyrir báðar lífverurnar. Samlíf þar sem svo háttar nefnist samhjálp og er til hagsbóta fyrir báða aðila. Dæmi um þetta eru Íbsar sem lifa á fenjasvæðum í Bandaríkjunum. Þeir veiða fisk sem þeir fara með í hreiður sín í trjánum. Undir hreiðrunum bíða eiturslöngur sem nærast á fiskbitum sem detta niður úr trjánum og um leið halda .þær þvottabjörnum frá hreiðrunum.

3. Sníkjulíf

Þegar tengsl einnar líferu hafa skaðleg áhrif á aðra er talað um sníkjlíf. Sú lífvera sem hagnast á tengslunum er sníkillinn en lífveran sem sníkillinn legst á er kölluð hýsill. Plöntur geta, til dæmis, verið sníklar. Sillkijurt tekur alla næringu sína frá hýsilplöntum sem eru oft smáti eða refasmári. Silkijurtin vefur sig um hýsilinn og festir sig við hann með nokkurskonar sogskálum. Að því loknu losar hún sig við ræturnar og þiggur síðan stuðning og næringu frá hýslinum.

Efnafræði

Frumeindakenningin

Grikkinn Demokrítus, sem var uppi fyrir meira en 2000 árum, setti fram þá kenningu að efni væri búið til úr litlum eindum sem ekki var hægt að skipta í smærri eindir. Þessar eindir kallaði hann frumeindir eða Atóm. Grikkir gátu ekki sannreint þessa kenningu og féll hún í gleymsku þegar nýstárlegar hugmyndir um að allt efni væri gert úr 4 frumefnum: Jörð, vatni, lofti og eldi.

Englendingurinn Jhon Dalton endurvakti svo þessa hugmynd um atómin í byrjun nítjándualdar og er hann talinn höfundur hennar í dag. Með rannsóknum sínum þróaði hann þá kenningu að: "All efni væri gert úr frumeindum (atómum) sem hallar væru eins í hverju frumefni um sig en mismunandi eftir frumefnum. Freumeindir mismunandi frumefna gætu síðan sameinast og myndað stærri eindir, sameindir." Þessi kenning Daltons nefnist frumeindakenningin.

Frumeindir og sameindir

Efni eru oft búin til úr mjög litlum eindum sem kallast sameindir. Þessar eindir er hægt að kljúfa í frumeindir. Dæmi um sameindir eru vatn (H2O), sem eru tvö vetnisatóm og eitt súrefnisatóm.

Frumefnin eru rúmlega 100, en einungis 90 hafa fundist í náttúruni en hin búin til í tilraunastofum. Frumefnum er raðað í lotukerfið.

Frumefni og efnasamband

Ef frumeindir efnis eru allar af sömu gerð kallast efnið frumefni.

Sameindir geta verið tvennskonar. Sumar þeirra eru úr frumeindum sem eru allar eins, t.d. óson (O3). En sumar eru samsettar úr ólíkum frumefnum. Hrein efni úr slíkum sameindum nefnast efnasamband, t.d. koltvíoxíð (CO2).

Af þeim 90 gerðum af frumeindum sem finnast í náttúrunni eru nokkrar í frumefnum, s.s. gulli (Au) og súrefni (O), en lang flestar eru í efnasamböndum, s.s. vetni (H) í vatni.

Svipað og bókstafir mynda orð hjá okkur mynda frumeindir sameindir. Sumar frumeindir eru algengari en aðrar í sameindum og ekki er hægt að raða sameindum upp á hvaða hátt sem er, eins og ekki er hægt að raða bókstöfum upp á hvaða hátt sem er.

Efnaformúlur og byggingarformúlur

Efnaformúlur segja okkur úr hvaða efnum sameindir eru gerðar og í hvaða hlutföllum þau eru. Tökum vatn sem dæmi það hefur efnaformúluna H2O. Þessi formúla segir að það eru tvær vetnisfrueindir (H) tengdar við eina súrefnisfrumeind (O). Littla talan aftan við skamstöfun frumeindar segir hversu margar slíkar frumeindir eru í efninu. Í sameindinni CO2 eru þá ein kolefnisfrueind (C) og tvær súrefnisfrumeindir (O).

Byggingarformúla eru einföld teikning af líkani sameindar. Bygingar formúlur vetnis (H2) og súrefnis (O2) eru t.d.

H-H O=O

Strikin tvö sem tengja súrefnisatómin saman eru kölluð tvítengi.

Nöfn og tákn efnafræðinnar

Mál efnafræðinnar er alþjóðlegt og byggist oft á latnesku. Mörg frumefni hafa þó líka séríslensk heiti. Nokkur algeng efni eru

Grískt eða latneskt heiti Frumeindatákn Íslenskt heiti

Oxygen O Súrefni

Hydrogen H Vetni

Carbon C Kolefni

Nitrogen N Nitur

Sulfur S Brennisteinn

Phosforus P Fosfór

Chlorum Cl Kór

Natrium Na Natrín

Kalium K Kalín

Cuprum Cu Kopar

Ferrum Fe Járn

Calcium Ca kalsín

Fimm síðustu efnin eru málmar en hin eru málmleysingjar (ekki málmar)

Hamur efnis

Flest efni geta verið ýmist föst, fljótandi eða loftkend. Hamur, ástand, efnis við tiltekinn hita fer eftir bræðslu og suðumarki.

Fast efni er oft nefnt storka (storknun), fljótandi efni er vökvi og lotkennt efni lofftegund eða gas. Þegar efni breytir um ham er talað um hamskipti.

Útfrá frumeindakenningunni er kenningin um hreyfingu sameindanna dregin. Samkvæmt henni er hiti ekkert annað en mælikvarði á hreyfiorku sameindanna. Hár hiti í efni þýðir í raun að sameindir efnissins eru á mikilli hreyfingu. Lægsti mögulegi hiti, alkul (-273°C), felur í sér að sameindir séu alveg kyrrar. Engin takmörk eru á mesta hita.

Efnahvörf

Efnahvarf felur í sér myndun nýrra sameinda. Frumeindir raðast einhvernvegin öðrumvísií efnunum sem myndast við efnahvarfið (myndefni) en efnunum sem hvarfast (hvarfefni). Ef við hugsum okkur að tvö ímynduð efni A2 og B2 hvarfist og myndi AB og AB þá er jafna efnahvarfsins rituð sem

Jafnan segir okkur að ein sameind af frumefninu A hverfist við eina sameind af frumefninu B og þá myndast tvær sameindir af efnasamböndunum AB.

Ritun efnajafna

Skoðum dæmi um bruna eða oxun magníns (Mg). Bruni eða oxun kallast það þegar efni hvarfast við súrefni (O). Við bruna magníns myndast efnið magnesínoxíð. Samhiti fyrir efnasambönd einstakra frumefna með súrefni er oxíð. Efnajöfnu brunans skrifum við fyrst sem

Síðan þarf að stilla efnajöfnuna þ.a. jafn margar frumeindir verði af hvor frumefni beggja vegna örvarinnar (ekki hverfur bara eitt súrefnisatóm!!!), stillta jafnan er því

 

Lögmálið um ákveðið hlutfall

"Þegar tvö frumefni mynda efnasamband sameinast þau allat í ákveðnum hlutföllum." Sem sagt ef við hvörfum saman 2 lítra af vetni og 2 lítra af súrefni, þá myndast myndast vatn úr 1 lítra af súrefni og 1 lítri af súrefni verður óblandaður.

Leysni efna

Mörg efni er hægt að leysa upp í vökvum. Við þetta blandast efnin (föstefni eða gös) vökvanum. Hæfileiki vökva til að leysa efni er nefndur leysni. Leysni fastra efna í vökvum eykst eftir því sem vökvinn er hitaður, hægt er að leysa meira af fasta efninu í vökvanaum. Leysni gasa, hinsvegar, minkar þegar vökvinn er hitaður, hægt er að leysa minna af gasinu í vökvanum. Þetta sést greinilega þegar vatn er soðið og loftbólur myndast í því þegar það hitnar.

Lofthjúpur jarðar

Efnasamsetning lofthjúpsins

Jörðin hefur lofthjúp sem er tugir kílómetra á þykkt. Hann er þéttastur við jörðu en þynnist eftir því sem lengra dregur frá jörðu. Efnin sem mynda lofthjúpinn eru

Lofftegund Efnaformúla Hlutfall andrúmslofts (% rúmmáls)

Nítur N2 78

Súrefni O2 20

Koltvíoxíð CO2 0,03

Argon Ar 1

Aðrar lofftegundir (m.a. vatnsgufa)

H2O c.a 1

Öndun og ljóstillífun

Orkan við bruna

Sömu efni myndast við bruna eldsneytis í bílvél og bruna fæðu sem við borðum. Efnajöfnunrnar eru:

Bruni bensíns

 

Bruni fæðu (sykurs) við öndun

 

Við bruna efnana losnar sú efnaorka sem þau innihalda.

Ljóstillífun-eitt mikilvægasta efnahvarfið

Við höfum nokkuð góða hugmynd um hvað ljóstillífun er, þ.e. ferlið þegar plöntur breyta koltvíoxíði og vatni í súrefni og sykur með aðstoð sólarljóss. Efnajöfnurnar fyrir ferlið eru:

 

 

Athyglisvert er að bera þessa jöfnu við jöfnu brunans sem verður í okkur þegar við brennum fæðu.

Við bruna fæðu í líkama okkar losnar orka sem var geymd í fæðunni. Þessi orka kemur úr sólarljósinu, eða sólinni.

Jafnvægi efna í andrúmsloftinu

Koltvíoxíð verður til á ýmiskonar vegu t.d.

1. Lífrænn bruni skilar c.a. 6000 milljónum tonna á ári

2. Bruni eldsneytis skilar c.a. 600 milljónum tonna á ári

3. Koltvíoxíð myndast líka við rotnun, kalkbrennslu og eldgos

Magn koltvíoxíðs hefur haldist nokkuð jafnt í andrúmsloftinu vegna þess að plöntur nota það. Síðustu áratugi hefur myndast meira koltvíoxíð en áður vegna þess hve miklu eldsneyti menn hafa brennt. Á sama tíma hafa skógar minkað.

Súrefni hefur haldist nokkuð jafnt í andrúmsloftinu. Jafnvægi ríkir milli framleiðslu og notkunar þess.

Súrefni og nítur

Oxun/afoxun

Ryð er efnasamband járns og súrefnis. Það nefnist oxun þegar efni hvarfast við súrefni. Við oxun losnar varmaorka. Sé orkan svo mikil að efnin byrja að glóa köllum við oxunina bruna. Mörk milli oxunar og bruna eru ekki skýr.

Ef óhúðaður járnhlutur er í snertingu við loft (og raka) ryðgar hann fljótt. En járn getur líka brunnið, ef yfirborð þess er nægilega stórt miðað við efnismagnið.

Margir málmar aðrir en járn oxast í snertingu við loft. Á áli myndast örþunn áloxíð húð, sem er svo þétt að súrefni kemst ekki lengur að álinu. Járnoxíðhúð (ryð) er ekki svona þétt þ.a. súrefni heldur áfram að komast að járninu.

Ýmis matvæli, t.d. smjör og lýsi, þrána í snertingu við lost. Þá á sér stað oxun.

Til að koma hlutum á braut um jörðu þarf gífurlega orku. Til þess eru notaðar eldflaugar sem knúðar eru áfram af fljótandi eldsneyti, t.d. vetni og súrefni. Yfir 90% af þyngd eldflauga er eldsnyti og eldsneytistankar.

Mannslíkaminn verður stöðugt að fá súrefni með öndun svo efnahvörfin (bruninn) í líffærakerfunum geti haldið áfram.

Til þess að efni geti brunni þarf súrefni. Ein leið til að slökkva eld er því að hindra aðgang súrefnis að honum. Sé eldur mjög heitur er ekki gott að reyna að slökkva hann með vatni vegna þess að ef hann er nægilega heitur getur vatnið klofnað upp í vetni og súrefni og glætt hann.

Við afoxun losnar efni, t.d. málmur við súrefni. Þetta ferli á sér t.d. stað ef koparoxíð er látið hvarfast við kolefni:

 

 

Koparoxíð (CuO) hvarfast við olefni (C) og út kemur kopar og koltvísýringur.

Nítur

Nítur er oft nefnt köfnunarefni, sem er frekar fyndið vegna þess að það er meirihluti andrúmsloftsins. Það er óvirkt við öndunina og við öndum því óbreyttu frá okkur. Formúla óbundins níturs er N2.

Efnasambönd af nítri eru ein megin-uppistaða jurta og dýraríkisins. Prótín eru efnasambönd sem innihalda kolefni (C), vetni (H), súrefni (O) og nítur (N). Þörungar geta umbreytt nítri loftsins í nítursambönd sem plöntur nota svo til að búa til prótín sem plöntuætur gæða sér svo á.

Bygging frumeinda

Öreindir

Daltón setti fram atómkenninguna. En hún var ófullkomin að ýmsu leiti, útskýrði t.d. ekki tengigetu frumeinda. Þegar ljóst var að frumeindir voru gerðar úr öreindum leystust mörg þessara vandamála. Öreindir uppgötvuðust á árunum 1896-1932. Öreindirnar eru

1. Róteind hefur eina plús hleðslu rafmgns (+)

2. Nifteind er óhlaðin og jafn þung og róteind

3. Rafeind hefur eina mínushleðslu (-) og einungis 1/2000 af massa róteinda og nifteinda.

Hleðsla einnar rafeindar eða róteindar nefnist frumhleðsla og er minnsta rafhleðsla sem til er. Róteindir og nifteindir eru í kjarna frumeinda en rafeindir sveima um hann. Vegna þess að frumeindir eru óhlaðnar hljóta þær að innihalda jafn margar róteindir og rafeindir.

Sætistala og massatala

Kolefnisfrumeind inniheldur 6 róteindir og 6 rafeindir. Sætistala frumdindar er jöfn sjölda róteinda í kjarna, sætistala kolefnis er 6. Hin ýmsu frumefni hafa mismundi sætistölu. Í lotukerfinu er frumefnum raðað eftir vaxandi sætistölu.

Fjöldi nifteinda í kjarna tiltekins frumefnis, t.d. kolefnis, er ekki alltaf sá sami. Til eru frumeindir af kolefni með 6,7, og 8 nifteindir. Slíkar mismunandi frumeindir sama frumefnis nefnast samsætur.

Samanlagður fjöldi róteinda og nifteinda í kjarna frumeinda er nendur massatala og gefur með annars til kynna massa frumeindarinnnar, reiknað ó róteindarmöddum.

Af kolefni finnast þrjár samsætur í náttúrinni, með massatölurnar 12, 13 og 14. Kolefni 12 er aldengast en kolefni 14, sem er geilsavirk, er mikið notuð til aldursákvörðunar í jurta og dýraleyfum. Með því að mæla magn af kolefni 14 í tilteknu jarðvegssýni er hægt að segja til um aldur þess.

Efnaeiginlekar frumefnanna eru fyrst og fremst háðir fjölda róteinda í kjarna og þar með fjölda rafeinda.

Skýrari mynd af frumefni nr. 1 vetni

Vetnisfrumeind eru eindaldasta frumeind sem til er. Hún hefur aðeins eina róteind og eina rafeind. Sætistala vetnis er einn. Hægt er að hugsa sér hreyfingu rafeindarinnar svipaða og hreyfingu jarðar um sólu. Þessi mynd af hreyfingunni er ekki nákvæm, en nógu nákvæm.

Rafeindir mynda rafeindaský utanum kjarnann. Í rafeindaskýi vetnis er aðeins ein rafeind. Skýið er þéttast nálægt kjarnanum en þynnist eftir því sem utar dregur. Rafeindin er ekki á mörgum stöðum í einu heldur lýsir skýið líkunum á því að finna rafeind í tiltekinni fjarlægð frá kjarnanum. Mestar líkur eru á að finna rafeind nálægt honum en minnka eftir því sem lengra dregur frá honum, og skýið þynnist.

Hvolfaímynd frumeindar

Við upphaf síðustu aldar (um 1900) var talið að rafeindir væru á tilteknum brautum um kjarnann. Þessi hugmynd er kennd við Danann Níels Bohr, sem var einn af brautriðjendum í kjarneðlisfræði. Ímynd Bohrs gat skýrt margt sem áður var óljóst, svo sem mismunandi öldulengdir ljóss , lotukerfið o.fl.

Skoðum ímynd Bohrs með vetnisfrumendina. Bohr taldi að í vetnisfrueindinni væri rafeindin á braut í tiltekinni fjarlægð frá kjarnanum. Þessi braut myndaði einskonar yfirborð kúlu. Fruefni með fleiri rafeindir hafa fleiri slík hvolf sem hvert um sig getur tekið tiltekinn fjölda rafeinda. Helín (He) hefur sætistöluna 2, 2 róteindir og 2 rafeindir. Báðar rafeindirnar eru á sömu braut um kjarnann, á sama hvolfi. Liþín (Li) hefur sætistöluna 3, 3 róteindir og 3 rafeindir. Þessar rafeindir raðast á 2 hvolf, á innra hvolfinu eru 2 rafeindir en þriðja rafeindin er á því ytra.

Hvert hvolf getur aðeins hýst tiltekinn fjölda rafeinda:

1. Fyrsta hvolfið getur hýst 2 rafeindir

2. Annað getur hýst 8 rafeindir

3. Þriðja getur hýst 8 rafeindir

Fleiri hvolf eru til en þau koma okkur ekkert sérlega við þar sem flest algengustu frumefnin falla innan þessa rafeindafjölda.

Lotukerfið

Rúsinn Mendelév settu fyrstur upp lotukerfið árið 1869. Hann raðaði efnum eftir vaxandi frumeinda massa og setti efni með líka eiginleka í sama dálk. Þegar Bohr hafði sett fram hvolfaímynd sína, varð ljóst hvers vegna efni í sama dálki. Þau hafa sama fjöld rafeinda á ysta hvolfi.

Dálkarnir (1-8) í lotukerfinu nefnast efnaflokkar en línurnar (1-7) nefnast lotur.

Eðallofttegundir

Frumefni í 8 efnaflokki eru kölluð eðallofttegundir. Þau eru öll loftegundir við stofuhita og eru einu frumefnin sem mynda alls ekki efnasambönd. Ástæðan fyrir þessu er sú að þau hafa rafeinda hvolf sín full skipuð rafeindum og þar með veður tengigetan núll.

Jónir

Myndun jóna

Í frumefni eru jafn margar rafeindir og róteindir og þess vegna er hún óhlaðin út á við. Sumar frumeindir geta þó losað sig við rafeindir og aðrar tekið við rafeindum. Þegar slíkt gerist ríkir ekki lengur hleðslujafnvægi innan frumeindanna. Þær verða annaðhvort plús (+) eða mínus (-) hlaðnar. Þetta kallast jónir. Jónir eru alltaf rafhlaðnar, plús ef róteindir eru fleiri en rafeindir og mínus ef rafeindir eru fleiri en róteindir.

Vetnisjónir

Missi vetnisfrumeind rafeind verður aðeins ein róteind eftir. Þetta má sýna með efnajöfnunni:

 

 

Alþjóðlegt takn fyrir rafend er e- (e. electron).

Taki vegnisfrumeidn við rafeind verður hún mínushlaðin

 

 

H- hefur jafn margar rafeindir og helínfrumeind (He).

Vetnisfrumeind getur einungis gefið eina rafeind og reynslan sýnir að hún getur aðeins tekið við einni líka.

1. efnaflokkur

Frumefnin líþín (Li) og natrín (Na) eru bæði í fyrst efnaflokinum og hafa því bæði eina rafeind á ysta hvolfi. Með því að missa rafeindir fá frumefnin jafn margar rafeindir á ysta hvolf eins og eðalgastegundirnar (utan vetnis)

2. efnaflokkur

Frumeindir í öðrum efnaflokki hafa tvær rafeindir á ysta hvolfi. Efnin geta auðveldlega látið þær frá sér, til að fá sama fjölda rafeinda á ysta hvolf og eðalgösin. Þetta er táknað með t.d.

 

Beryllín-> beryllínjón + 2 rafeindir

7. efnaflokkur

Ef við færum okkur til hægri komum við að 7. efnaflokki. Taki þessi efni við rafeind fá þau jafn margar rafeindir á ysta hvolf og eðalgösin.

6. efnaflokkur

þessi efni hafa 6 rafeindir á ysta hvolfi, þær taka 2 rafeindir til að öðlast 8 rafeindir á yskta hvlof.

Meira um jónir

Eins og fram hefur komið eru jónir með jafn margar rafeindir á ysta hvolfi og eðalgasstegundirnar. Þetta er ástand sem efni leytast oft við að vera í, þessvegna er mjög óalgengt að finna t.d. efni í 1. efnaflokki ójónuð og hreyn. Þau einfaldlega losa sig við eina rafeind til að komast í jafnvægisástandið.

Jónir myndast líka úr sameindum og efnum úr hliðar flokkum lotukerfisins. Þessar jónir könnum við ekkert nánar.

Nokkur algeng efnasambönd

Sölt

Efni gert úr jónum inniheldur bæði plús og mínusjónir og ná þannig hleðslujafnvægi. Venjulegt salt er úr jónunum Na+ og Cl-, og heitir því á fræði málinu natríumklóríð. Jafn mikið er af hvorri jón. Í föstum ham slíkra efna raðast jónirnar reglulega upp, plús og mínusjónir til skiptis. Við þetta myndast kristallar með reglulegri lögun. Slík efni hafa átt bræðslumark. Efna formúla saltsins er NaCl.

Efnið sinkklóríð hefur formúluna ZnCl2, og inniheldur Zn2+ og Cl- jónir. Þar sem rafhleðsla sinksins er tvöföld rafhleðsla klórsins þarf tvær klór jónir til að vinna hana upp.

Í söltum er plúsjónin langoftast málmur og kallast eru þau kölluð málmsölt.

Sýrur og basar

Sameiginlegt einkenni allra sýra er súrt bragð. En sýrur hafa fleira sameinginlegt, t.d. breyta þær lit á tilteknum efnum sem nefnast litvísar og eru notaðir til að athuga sýrstig efna. Ástæða þeirra áhrifa sem sýryr hafa er sú að þær eru neikvætt rafhlaðnar (jónaðar) og gefa því auðveldlega frá sér rafeindir. Basar eru andsæðan við sýrur, þeir eru líka jónaðir en jákvætt, þ.a. þeir taka til sín rafeindir. Ef sýru og basa er rétt blandað saman verður útkoman óhlaðin, þ.e. hvorki sýra né basi.

Sýr stig er mælt í pH gildum. pH gildið 7 er talið hlutlaust en há pH gildi eru basísk á meðan lág pH gildi eru súr.

Málmar

4/5 hluti allra frumefna eru málmar. Þeir spanna marga flokka lotukerfisins, auk þess að frumefnin í miðju lotukerfinu eru allt málmar. Málmleysingjar, frumefni sem eru ekki málmar, eru allri lengst til hægri í lotukerfinu.

Fáir málmar finnast óbundnir (sem frumefni) í náttúrunni. Ástæðan er sú að óbundnir hvarfast þeir m.a við súrefni loftsins. Frá þessu eru eðalmálmar þó undantekning, t.d. gull og platínum. Langflestir málmar finnast í náttúrunni í málmsöltum. Þessi efnasambönd hafa allt aðra eiginleika en málmarnir óbundnir, t.d. vantar málmgljáann og rafleiðnina.

Málmblanda eða melmi er balnda tveggja eða fleiri málma. Þær hafa oft aðra eiginleika en málmarnir sjálfir. Melmi er unnið með því að bræða málmana, hræra þeim saman og láta þá storkna.

Eitt megin einkenni málma er rafleiðni sem byggist á því að rafeindir eiga greiða leið í gegnum hluti úr málmi. Skýringin á þessu er sú að rafeindir málma eru mjög laust bundnar og eiga auðvelt með að láta þær frá sér.

 

Lifandi veröld

Flokkunarfræði

Flokkunarfræði felst í því að lífverum er skipað í hópa á grundvelli sameiginlegra einkenna. Lífverur hafa verið flokkaðar mjög lengi en talið er að Aristóteles hafi komið fram með fyrsta flokkunarkerfið á fjórðu öld f.kr.. Hann flokkaði dýr eftir því hvernig þau hreyfðu sig úr stað þ.e. dýr sem synda, sýr sem ganga og dýr sem fljúga. Þetta flokkunar kerfi var mjög gallað þar sem mjög ólík dýr geta lent í sama flokki, t.d. lax og hvalur. Einnig tók flokkunar kerfi Aristótelesar eingöngu til dýra en ekki plantna og örvera.

Flokkunarkerfið sem notað er í dag er smíð sænska náttúrfræðingsins Carl von Linné sem var upp á 18. öld. Hann skipti lífverum í tvö ríki, ríki plantna og ríki dýra. Þessum ríkjum var svo skipt í æsmærri einingar. Hann grundvallði skiptinguna á sameiginlegum líkamlegu einkennum.

Hluti af flokkunarkerfi Linnés var nafnakerfi hans. Hann gaf öllum lífverum 2 nöfn, fyrra nafnið var nafn ættkvíslar en hitt nafnið var nafn tegundar. Þessi nöfn voru yfirleitt á Latínu eða Grísku.

Núverandi flokkunarkerfi

Frá því að flokkunarkerfi Linnés kom fram fyrir um 200 árum hafa ekki orðið gagngerar breytingar á því. Helstu breytingarnar eru að sumar líferur hafa verið fluttar til í kerfinu og öðrum bætt við.

Flokkunareiningar

Öllum lífverum er skippað í 7 flokkunareiningar

1. Ríki

Stærsta og víðtækasta flokkunareiningin, öll dýr tilheyra t.d. dýraríkinu

2. Fylking

Tekur yfirleitt til mikils fjölda ólíkra lífvera

3. Flokkur

4. Ættbálkur

5. Ætt

6. Ættkvísl

Frekar náskyldar lífverur er í sömu ættkvísl

7. Tegun

Einstaklingar af sömu tegund búa yfirleitt yfir mörgum sameiginlegum einkennum í útliti og hátterni og auk þess geta þeir æxlast og átt frjó afkvæmi.

Dæmi um flokkun tveggja lífvera

Ljón Brennisóley

Ríki Dýraríki Plönturíki

Fylking Seildýr Æðplöntur

Flokkur Spendýr Dulfrævingar

Ættbálkur Rándýr Sóleyjabálkur

Ætt Kattaætt Sóleyjaætt

Tegund Ljón (Panthera Leo) Brennisóley (Ranuculus Acris)

Ríki Dreifkjörnunga

Veirur

Veirur eru settar í ríki dreifkjörnunga. Þær eru mun minni en gerlar.

Veirur geta varla talist til lífs. Þær nærast ekki, skila ekki úrgangi, vaxa ekki og fjölga sér ekki sálfar. Það sem gerir okkur kleift að flokka þær sem nokkurskonar líf er að þær innihalda erfðaefni og geta fjölgað sér með því að ráðast á frumu, sprauta erfðaefni sínu í hana þannig að fruma byrjar að framleiða veirur þangað til að hún fyllist af þeim og springur.

Veirur eru settar saman úr

1. Prótínhjúp

Ysta lag þeirra, vermdar þær fyrir umhverfinu. Varnarmáttur hjúpsins er svo mikill að hann getur varið þær fyrir miklum þurrki og hitabreytingum.

2. Erfðaefni

Venjulegt erfðaefni sem ber upplýsingar um framleiðslu á nýjum veirum.

Veirur orsaka allmarga sjúkdóma í mönnum og öðrum lífverum t.d. kvef, frunsur og vörtur.

Dreifkjörnungar

Dreifkjörnungar eru einfrumungar með engann fastann kjarna. Dreifkjörnungar eru kallaðir í daglegu tali bakteríur og gerlar.

Gerlar komu fyrst fram fyrir u.þ.b. 3,5 milljörðum ára og eru taldir hafa verið fyrstu lífverurnar. Þeir voru einu líferurnar á jörðinni í c.a. 2 milljarða ára.

Gerlar lifa í vatni, lofti, jarðvegi og í og á öðrum lífverum.

Gerð, bygging og starfsemi gerla

Það einkennir gerla öðru fremur að þeir hafa frumuvegg. Hann veitr þeim styrk og ver þá hnjaski. Margir gerala hafa líka utan um sig slímhjúp. Sumir gerlar hreyfa sig úr stað með því að nota svipur.

Gerlar þurfa orku sér til viðurværis. Gerlar afla sér orku á mjög fjölbreyttann hátt. Margir gerlar eru frumbjarga sumir ljóstillífa en aðrir nýta sér orku sem býr í ýmsum ólífrænum efnasamböndum. Margir gerlar eru órfumbjarga og afla sér orku með því að nærast á öðrum lífverum. Þeir lifa ýmist á eða í lifnadi lífverum og er sníklar. Aðrir gerlar nærast á daðum lífverum og nefnast sundrendur eða rotverur.

Gerlar fjölga sér með skiptingu.

Ef nærignu þrýtur eða umhverfi verður gerlum óhagstætt geta þeir myndað dvalgró. Dvalgró er hjúpað þykkri varnarhimnu. Þessi þolna himna verldur því að fruman þolir jafnvel langvarandi suðu og sterkustu sótthreynsunarefni.

Nýting og skaðsemi gerla

Gerlar eru nytsamir á margann hátt. Við nýtum gerla í matvæaframleiðslu, til lifjaframleiðslu, framleiðslu eldsneytis, eyðingu úrgangs og framleiðstu fleiri afurða.

Sumar tegundir gerla hafa skaðleg áhrif á líf okkar t.d. menga drykkjar vatn, skemma mat, valda sjúkdómum, vinna skemdir á eignum o.f.l.

Í meltingarvegi okkar lifa gerlar sem leggja okkur lið við meltinguna. Við starfsemi þeirra leggjast líkamanum til vítamín sem hann fengi ekki annars. Ýmsir gerlar mynda efni sem nota má sem lyf. Sum þessara efna eru mikilvæg sýklalif. Nýlega hafa menn náð að breyta erfðaefni gerla og notað þá til að framleiða ákveðin efnasambönd t.d. öflug lyf.

Sjúkdómar sem gerlar orsaka eru t.d. hálsbólga, lungnabólga, kólera, barnaveiki o.fl.

Ríki frumvera

Frumverur eru einfrumungar með föstum kjarna. Flestar frumverur lifa í vatni, bæði söltu og fersku. Sumar frumverur lifa í jarðvegi og aðrar í öðrum lífverum. Frumverur eru ákaflega sundurleitar í útliti og starfsemi. Sumar þeirra eru frumbjarga en aðrar ekki. Frumverum er skipt í þrjá megin flokka

Frumdýr

Frumverur sem líkjast dýrum að lifnaðarháttum eru oft nefnd frumdýr. Frumdýr eru ófrumbjarga og flest geta þau hreyft sig úr stað. Þeim er hægt að skipta í 4 hópa

1. Slímdýr

Helsta einkenni slímdýra er að frumuhimnan myndar útskot eða bungu sem fyllist jafn skjótt af frymi. Þessi útskot nefnast skinfætur. Skinfæturna nota dýrin til að hreyfa sig og afla fæðu.

Dæmi um frymdýr er Amba. Þær nota skinfæturna til að hreyfa sig úr stað og afla fæðu. Þegar Amba aflar fæðu lætur hún skinfótinn renna allt í kringum fæðuögnina og myndar um hana fæðubólu, sem fæðan meltist svo í.

2. Bifdýr

Bifdýr einkennast af fíngerðum bifhárum sem þau nota til að hreyfa sig úr stað með og sópa til sín fæðu. Sum bifdýr eru alþakin bifhárum en önnur hafa hárin einungis á afmörkuðum stöðum.

Ysta lag Ildýra nefnist frumuhýði. Frumuhýðið ákvarðar lögun dýrsins, sem er svipuð og manns il. Frumuhýðið er gert úr frumuhimnunni og styrkingarhlutum. Bifhár þess sópa fæðuögnum inn um munngróf, sem þau hafa. Innan hennar er munnhol og inns í því mundast fæðubólur sem fæðan lendir svo í. Fæðuólurnar ferðast um frymið og skilar dýrið úrgangi út um saurop.

3. Svipudýr

Þessi dýr færa sig úr stað með svipum. Mörg svipudýr lifa í samlífi í líkömum stærri dýra. Sum svipudýr eru hýslum sínum til mikilla hagsbóta og eru tengsl þeirra stundum lífsnauðsinleg. Svipudýr lifa sem sníklar í mönnum og orsaka fjölda sjúkdóma.

4. Gródýr

Öll gródýr eru sníklar sem nærast á frumum og líkamsvökvum hýsla sinna. Malaría (mýrarkuldi) er orsökuð af gródýrum sem berast á milli manna með moskítóflugum.

Frumþörungar

Frumþörungar eru frumbjarga. Sumir geta hreyft sig úr stað eða bundist öðrum frumþörungum og myndað keðjur eða klasa. Frumþörungar eru undirstaða lífs á jörðinni þar sem þeir mynda 60-70% af súrefni sem er myndað á jörðinni og eru undirstöðu fæða margra dýra.

Augnglennur eru sundurleitur hópur lífvera. Þótt margt greini á milli þeirra eiga þær flestar þrennt sameiginlegt: Þær eru með einskonar sekklara dæld eða gróp þar sem eru tvær svipur, þær eru með rauðleitann augndíl sem greinir ljós og fjölda ljóstillífandi frumulíffæra. Sumar Augnglennur geta kastað grænukornunum ef þær eru í myrku og næringarríku umhverfi og nærast þá eins og frumdýr.

Kísilþörungar eru margbreytilegur hópur frumþörunga. Um frumurnar eru glerkendar öskjur. Kísilþörungar eru mikilvægur hlekkur í lífkeðju heimshafana og stöðuvatna og á botni næringarríkra stöðuvatna myndast víða þykk setlög kísilþörunga sem hlaðast þar upp á þúsundum ára. Þessi setlög eru unninn meðal annars úr Mývatni. Setið er hreynsað með sérstökum aðferðum og úr því fæst kísilgúr. Kísilþörungar í svifi umhverfis Ísland eru undirstaða lífríkis hér við land.

Slímsveppir

Slísveppir eru ófrumbjarga líffverur. Slímsveppir eru sýnilegir berum augum á vissu skeiði lífsferilsins og að því leiti ólíkir flestum öðrum frumverum. Margar tegundir eru búnar svipum á einhverju skeiði lífsferilsins. Og þó svo að þeir séu flokkaðir með frumverum minna þeir mikið á fjölfrumunga.

Ríki sveppa

Sveppir eru ófrumbjarga lífverur sem leysa upp vefi lifandi eða dauðra lífver og nærast á þeim. Sveppir láta frá sér efnasambönd (ensím) sem leysa upp þau lífrænu efni sem þeir nærast á og síðan taka þeir til sín uppleystu næringarefnin. Þótt sveppir séu margvíslegir að lögun, stærð og útliti eiga þeir marg sameiginlegt. Þeir afla sér allir fæðu á sama hátt, bygging þeirra er eins í meginatriðum og flestir þeirra fjölga sér á sama hátt.

Gerð sveppa

Fáeinir sveppir eru einfrumungar t.d. gersveppir. Flestir sveppir eru hinsvegar fjölfruma. Þeir eru úr löngum sveppaþráðum sem greinast og tvinnast saman á mismunandi hátt og þess vegna er sköpulag sveppa afar mismunandi.

Flestir sveppir fjölga sér með gróum sem myndast í sérstökum æxlunarlíffærum sem eru mismunandi eftir tegundum. Þessi æxlunarfæri kallast sveppaldin og er hatturinn á hattsveppum vel þekkt dæmi um það. Neðan á hattinum myndast gróin í sérstökum gróhirslum sem komið er fyrir á fönum eða í pípum.

Fjölbreittni sveppa

1. Hattsveppir

Hattsveppir minna einna helst á regnhlíf. Sveppaldinið er æxlunarfæri sveppsins og þar þroskast gróin. Hatturinn er mismunandi á litinn eftir tegundum og situr efst á staf sveppsins. Sumir sveppir eru með gróhirslur sínar í pípum (pípusveppir) undir hattinum í stað fana, t.d. furusveppir og lerkisveppir.

2. Gersveppir

Gerið sem notað er til baksturs er gott dæmi um gersveppi. Þegar gersveppir í brauð til dæmis vaxa og fjölga sér taka þeir til sín sykrurnar úr deginu og láta frá sér koltvíoxíð. Koltvíoxíðið myndar loftbólur í deginu og við það eykst rúmmál þess.

Gersveppir fjölga sér þannig að á frumu þeirra kemur lítil bunga eða knappur sem stækkar hægt og sígandi og losnar loks frá móðurfrumunni. Nýi hlutinn vex og verður sjálfstæður gersveppur. Þetta ferli kallast knapparskot.

3. Myglusveppur

Árið 1928 uppgötvaði skoski gerlafræðingurinn Alexander Fleming að pnsimygla eða pensilsveppur myndar efnasamband sem getur drepið ákveðna gerla sem orsaka sýkingar. Hann nenfdi þetta efni penisilín.

Í brauðmyglu má sjá örsmáa svarta díla. Þessi dílar eru gróhirslur myglusveppana. Stuttir sveppþræðir vaxa inn í brauðið og koma næringu til sveppsins en yfirborðið er alþakið löngum sveppþráðum.

4. Fléttur

Fléttur eru sveppur og frumþörungur eða blágerill sem lifa í sambýli. Þegar báðar þessar lífverur sameina krafta sína geta þær þrifist á mörgum stöðum þar sem hvor um sig gæti með engu móti vaxið án þess að hinnar nyti.

Fléttur hafa löngum valdið líffræðingum heilabrotum einmitt vegna þess að þetta er ekki ein lífvera. Það er því erfitt að koma þeim fyrir í flokkunarkerfinu en þær eru þó oftast flokkaðar sem sveppir.

Fléttur eru oft nefndar frumherjar eða landnemar vegna þess að þær eru oft fyrstu lífverunar sem birtast í ungum hraunum og á öðrum hjóstrugum stöðum. Dæmi um fléttur eru fjallagrös.

Ríki plantna

Í plönturíkinu eru allar fjölfruma og frumbjarga heilkjarna lífverur, bæði þær sem vaxa á þurrlendi og þær sem lifa í vatni.

Þörungar

Þörungar eru gróplöntur sem búa yfir blaðgrænu, en hafa ekki leiðsluvefi til þess að flytja vatn eða næringarvefi tum plöntulíkamann og verða af þeim sökum að vera í nánum tengslum við vatn.

Meginhluti þörunga lifir í höfum, vötnum og tjörnum. Sumir lifa í jarðvegi, utan á trjám, í gjótum og hellisskútum.

Þari og þang eru mest áberandi þörungarnir sem við sjáum í fjörum. Þessir þörungar geta orðið gríðarlega stórir, t.d. getur risaþari orðið 100m langur.

Helstu fylkingar þörunga eru

1. Grænþörungar

Flestir grænþörungar lifa í ferstu vatni, sjó eða á rökum svæðum uppi á landi. Nokkrar tegundir lifa á sérkennilegum stöðum t.d. í sambýli með sveppum í fléttum.

2. Brúnþörungar

Brúnþörungar setja víðast hvar sterkann svip á Íslenskar fjörur, en þeir eru þó mest áberandi á föstu undirlagi í lettóttum fjörum.

Flotþangið fýtur í yfirborðinu eða er mjög ofarlega í sjónum og nýtur því nægrar birtu til þess að geta ljóstillífað. Þötungarnir eru svo ofarlega í sjónum vegna þess að margar littlar loftbólur halda þeim uppi.

3. Rauðþörungar

Rauðþrungar fá lit sinn af ýmsum rauðum litarefnum sem yfirgnæfa blaðgrænuna í frumum þeirra. Þetta er stór fylking þörunga og talsvert áberandi neðarlega í fjörum. Flestir rauðþörungar vaxa á steinum og klöppum í fjörum og á hafsbotni. Margir rauðþörungar geta vaxið við mjög lítið ljós.

Mosar

Mosar eru í hópi elstu landplantnanna. Fyrstu mosar urðu til af grænþörungam sem lifðu í vatni en hösluðu sér völl á þurru landi fyrir rúmum 400 milljónum ára. Mosar eru því síður færir um að takast á við líf á þurru landi en margar aðrar plöntur. Af þeim sökum er ekki að undra að margir þeirra lifa helst á rökum stöðum.

Mosar eru smágerðar, sígrænar plönru sem eru yfirleitt án leðsluvefja og eru með ófullkomin laufblöð og stöngul. Rætur eru engar, en í stað þeirra eru svokallaðir rætlingar sem eru einungis eins konar festilíffæri og eiga engan þátt í að taka upp vatn eða steinefni.

Mosar fjölga sér með gróum sem rjúka úr gróhirslum þegar þau eru orðin þroskuð og þurrt er í veðri.

Mosar lifa nánast hvar sem er á jörðinni. Þeir vaxa bæði á föstu undirlagi, t.d. í hraunum, kloöppum og klettum og lausu undirlagi, oft innan um annann gróður.

Mosar hafa blaðgrænu í frumum sínum og eru því frumbjarga. Þeir eru oft fyrstu plönturnar sem nema land á nýrunnu hrauni. Þeir búa í haginn fyrir aðrar plöntur og bæta skilyrði fyrir þær svo þær megi þrífast.

Byrkingar

Þróunarsagan segir okkar að byrkingar hafi verið fyrstu plönturner með sérstakt leiðslukerfi sem flytur lífræna næringu vatn og steinefni innan plöntunar. Leiðslukerfið er gert úr grönnum pípum, svokölluðum æðum, og þær plöntur sem eru með slíku leiðslukerfi nefnast því æðplöntur.

Byrkningar eru æðplöntur ásamt dul- og berfrævingum. Þeir komu fram fyrir um 400 milljónum ára. Þessar plöntur hafa eiginlegar rætur sem geta dregið vatn og steinefni úr jarðveginum. Leiðslukerfið flytur síðan vatnið og steinefnin upp eftir plöntunni, eftir stönglinum og útí blöðin. Talað er um eiginlegar rætur stöngul og blöð þegar þessi plöntulíffæri eru með leiðslukerfi. Ræturnar gegna því hlutverki að veita plöntunni festu og að taka upp vatn og steinefni úr jarðveginum. Vax húð þekur blöð þeirra og ver þau ofþurkun.

Þrír helsu flokkar Byrkninga eru burknar, eflingar og jafnar.

Blöð burkna eru í fyrstu upphringuð en þegar blöðin stækka og þroskast vefst ofan af þeim og þau rétta úr sér. Þá kemur í ljós að þau geta verið býsna stór og oft fjaðurskipt. Lengstu blöð burkna eru um 15m.Burknablöð rísa yfirleitt upp af stöngli sem er evonefndur jarðstönull.

Æxlunarmáti burkna er mismunandi á þeim tveimur æviskeiðum sem burknar ganga í gegnum.

Fræplöntur

Fræplöntur eru æðplöntur sem bera fræ og hafa eiginlegar rætur, stöngul og blöð. Fræplöntur skiptast eftir gerð fræsins í berfrævinga og dulfrævinga. Fræ berfrævinga hafa ekki um sig varnarhjúp annann en fræskurnina og sitja nakin á fræblöðum móðuplöntunar. Fræ dulfrævinga eru á hinn bóginn hluti af aldini. Til fræplantna teljast meðal annars tré, matjurtir og skrautplöntur.

Rætur fræplantna skorða þær við jarðveginnog veita þeim festu. Þær annast jafnframt upptöku vatns og steinefna úr jarðveginum. Auk þess geyma rætur sumra plantna, til dæmis gulrófa og gulróta, forðanæringu sem plönturnar geta gripið til þegar þörf krefur. Rót sumra plantna, t.d. túnfífils, er kröftug og gengur beint niður og þá er talað um stólparót, en grös og margar skyldar plöntur eru með margskipta rót sem kallast trefjarót.

Mjög fíngerð rótarhár þekja rót margra plantna. Rótarhárin vaxa út úr stökum rótarfrumum og auka mjög yfirborð rótarinnar. Vatnið og steinefnin berast gegnum rótarhárin hafna í þeim hluta leiðsluvefjarins sem kallast viðarvefur. Í viðarvefnum eru pípulaga frumur sem mynda æðar, svokallaðarviðaræðar, og flytja vatn og steinefni frá rótinni og upp eftir plöntunni. Í leiðsluvef plnadna er einnig annarskonar vefur sem kallast sáldvefur. Sáldvefur er líka úr pípulaga frumum sem mynda svokallaðar sáldæðar og flytja lífræna næringu frá laufblöðunum, þar sem þau eru framleidd, niður eftir plöntunni, allt til rótarinnar. Fremsti hluti rótarinnar nefnist rótarbjörg og hlífir hún rótinni þegar hún lengist og smokrast í gegnum jarðveginn.

Skipta má plöntum í tvo hópa eftir því hvers eðlis stönglar þeirra eru. Sumar plöntur eru með græna mjúka stöngla sem verða aldrei harðir og þá tölum við um jurtir. Grös fíflar og sóleyjar eru dæmi um slíkt. Plönturnar í hinum hópnum eru með harðann stöngul sem er sjaldnast grænn. Plöntur í þessum hópi eru tré og runnar. Ysta lag trékennds stönguls er börkurinn. Ysti hluti barkarins er harður og þéttur og verndar plöntuna. Innri hluti barkarins er sáldvefur. Næsta lag stöngulsins er æðavaxtarlag. Hér myndast nýr sáld- og viðarvegur á hverju ári. Hvert viðjarlag í stönglinum myndar greinilegt lag í stönglinum sem nefnist árhringur. Þótt stönglar flestra plantna vaxi ofanjarðar hafa sumar plöntur stönglana neðanjarðar, t.d. kartöfluplöntur.

Flestar plöntur sem hafa mjúka og græna stöngla eru einærar, sem merkir að stönglarnir falla að hausti og ný planta vex uppaf fræi árið eftir. Tvíærar plöntur ljúka æviferli sínu á tveimur árum. Fjölærar plöntur lifa fleiri en tvö vaxtarskeið.

Flest laufblöð skiptast í blaðfót, stilk og blöðku. Blaðfóturinn tengir stilkinn við stöngul eða grein, stilkurinn ber blöðkuna uppi og blaðkan er flati parturinn af laufblaðinu. Laufblöðin eru ákavlega mikilvæg líffæri fyrir plönturnar vegna þess að þar fer fram ljóstillífun. Við ljóstillífun ganga ljósgeislar sólar í gegnum yfirhúð laufblaðana og ná til frumna innar í laufblaðinu. Þær frumur eru í sérstökum vef sem kallast blaðhold og þar fer ljóstillífunin að mestu fram. Koltvíoxið berst inn um örsmá göt á yfirhúðinni og flæðir um holrúm blaðholdsins. Opin á yfirhúðinni nenast loftaugu og auk þess að hleypa koltíoxíði inn í blaðholdið hleypa þau vatnsgufu og súrefni út úr laufblaðinu. Þegar koltvíoxíðið og vatnið hittast í blaðgrænunni og sólarorkan örvar hana gefur verður til glúkósi og súrefni.

Berfrævingar

Berfrævingar eru elstu fræplöntunar og komu fram fyrir um 360 milljónum ára. Nokkru áður höfðu fyrstu dýrin gengið á land. Berfrævingar mynda nakin og óvarin fræ. Þrjár helstu fylkingar núlifnadi berfrævinga eru:

1. Köngulpálmar

Þeir eru hitabeltisplöntur sem líkjast pálmatrjám. Efst á stofni þeirra er oft hvirfing blaða sem minna á burknablöð og fyrir miðju blaðhvirfingarinnar er köngullinn þar sem fræin þroskast. Hver planta ber annaðhvort karl- eða kvennblóm og þegar fræ þroskast í kvennblómunum ummyndast þau í köngul.

2. Í fylkingu musterisviða finnst nú aðeins ein tegund, musteristréð. Þessai tré virðast ekki þrífast í hinni viltu nátúru en eru ræktuð víða í borgum heitra landa.

3. Barrviðir eru sú fylking berfrævinga sem hefur flestar tegundir, 550 stykki. Flestir barrviðir eru hávaxin tré með nállaga laufblöð sem kallast barr. Í karlblómum þeirra myndast frjókorn og í kvennblómum eru naktar eggfrumur á fræblöðum. Frjókornið berst til eggfrumunar fyrir tilstilli vinds og frjóvgar það. Þegar frjóvgun hefur orðið tekur fræið að myndast. :Þegar það þroskast þornar kvennblómið upp og verður að köngli en karlblómið visnar og deyr. Flestir barrviðir halda barrinu allt árið um kring og eru því sagðir sígrænir.

Dulfrævingar

Dulfrævingar eru ákavlega fjölbreyttir að stærð og útliti og þeir vaxa nánast hvar sem er á jörðinni. Dulfrævingar bera blóma þar sem eggfrumurnar þroskast í lokuðu egglegi. Líkt og berfrævingar skitist líkami dulfrævinga í rót stöngul og blöð.

Blóm eru sérhæfð líffæri sem geyma æxlunarfæri plantna Þegar talað eru um blóm er venjulega átt við blóm dulfrævinga, en vissulega hafa berfrævinagr blóm, þau eru bara mun einfaldari að gerð en blóm dulfrævinga. Dulfrævingar eru einu plönturnar sem bera blóm með:

1. Bikarblöðum

sem vermda blómið þar til það springur út.

2. Krónublöð

sem koma í ljós þegar bikarblöðin eru sprungin út og eru oft í mjög björtum litum. Skærir litir, sérstök lögun og angan krónublaðana laða til þeirra skordýr sem gegna veigamiklu hlutverki í æxlun dulfrævinga.

3. Fræfla

fræflar eru karllegu æxlunarfæri plantna, þau liggja innan krónblaðana. Yfirleitt skiptist hver frævill í tvo hluta, frjóhanpp og frjóþráð.

4. Fræva

hún er jafnan í miðju hvers blóms og er hið kvennlega æxlunarfæri þeirra. Í flestum blómum eru tvær eða fleiri frævur. Frævan skiptist í þrjá hluta: Neðsti hlutinn er holur og nefnist eggleg, þar þroskast eggfrumurnar. Þar fyrir ofan rís grönn pípa sem kallast stíll og efst á honum er límkenndur hnúður sem kallast fræni.

Æxlun dulfrlfrævinga fer fram í tveimur áföngum. Hinn fyrri felst í því að færa frjókornið frá frjóhnappi fræfils að fræni á frævunni. Þessi færsla frjókornsins nefnist frævun. Sjálffrævun er þegar frjókorn berst af frjóhnappi frævils yfir á frævu í sama blómi, en víxlfrævun er þegar frjókorn hafna á fræni í blómi annarrar plöntu. Seinnai áfangi æslunarinnar er þegar frjókorn hefur fests við frænið og úr því vex pípa sem tegir sig niður gegnum stílinn og nær að lokum niður til agglegsins. Sáðkjarni frjókornsons færist eftir þessari pípu og rennut loks saman við eggfrumuna sem hann hittir fyrir í egglegnu. Þessi samruni sáðljarna og eggfrumu nefnist frjóvgun.

Ríki dýra

Hryggleysingjar

Hryggleysingjar eru dýr sem hafa ekki hrygg. Í þessum hópi dýra eru flestar tegundir, rúmlega 90% dýra eru hryggleysingjar. Helstu hryggleysingjar eru:

1. Svampdýr

Svampdýr eru elstu fjölfruma dýrin sem nú byggja jörðina eða um 580 milljón ára gömul. Langflestar tegundir þeirra lifa í sjó en sumar í ferskvatni. Frumur svampdýra eru sérstæðar að því leyti að þær starfa hver óháð annarri sem merkir að lítil eða engin samhæfing er á milli þeirra. Svampdýr fjölga sér með kynæxlun eða kynlausri æxlun. Kynlaus æxlun verður þegar hluti svampdýrs losnar frá því og vex upp í nýjan svamp.

2. Holdýr

Öll holdýr hafa eitt meltingarhol og á því er aðeins eitt gat. Þau eru bollalaga, og við opið á þeim eru oft griparmar og á þeim eru brennifrumur eða stingfrumur. Þau nota þessar frumur til að verja sig eða veiða sér til matar. Dæmi um holdýr eru:

Armslöngur, sem lifa í fersku vatni. Armslöngur fjölga sér með kynæslun og knapparskoti, þ.e. þegar lítill angi vex út úr líkama þeirra og fær arma og munn og verður smækkuð mynd fullvaxins dýrs.

Kóraldýr eru mjúk dýr sem taka til sín kalk og steinefni og búa til um sig hart varnarslíður. Þau lifa nánast eingöngu í heitum sjó (yfir 20°C)

Marglyttur lifa í sjó. Þær gefa frá sér stórhættulegt eitur með brennifrumum sínum sem geta orðið manni að bana.

3. Ormar

Flatormar eru flatir og lifa í tjörnum, lækjum, ám og sjó. Sumir flatormar, t.d. bandormar, eru sníklar en aðrir, t.d. iðormar, nærast á rotnandi leifum úr jurta eða dýraríkinu.

Þráðormar eru aflangir og sívalir til beggja enda og minna á nál. Mjög margar tegundir þráðorma eru sníklar og lifa á öðrum lífverum. Í mönnum lifa t.d. njálgur, spóluormur ig tríkína. Munnur er á framenda þeirra sem tengist með meltingarveginum afturendanum þar sem úrgangi er skilað.

Heiti Liðormar er dregið af því að líkami þessaara orma skiptist í marga liði, oft fleiri en hundrað talsins. Ánamaðkar, sandmaðkur og iglur eru dæmi um þá. Slímhúð ánamaðka hjálpar þeim að smjúga í gegnum mold, en lítil hár gefa þeim spyrnu í moldini. Ánamaðkar hafa vel þroskuð meltingarfæri. Sarpurinn er hólf framarlega í orminum og er einskonar geymslustaður fæðunnar. Frá honum berst fæðan í fóarn, sem er vöðvaríkt hólf í honum. Þar er fæðan möluð og svo tekin upp í blóðrásina í görninni. Ánamaðkar eru líka með lokaða blóðrás, og nokkrar æðar mynda vísi að hjarta. Ánamaðkar eru tvíkynja, þ.e. hafa bæði karl- og kvenkynfæri. Þeir æxlast með öðrum ánamöðkum og fær þá hvor sæði frá hinum.

4. Lindýr

Þau eru yfirleitt smávaxin með mjúkan líkama. Mörg lindýr hafa vöðvaríkan fót sem er hreyfilíffæri þeirra. Fremsti hluti líkamans er jafnan höfuð með munni og augum og öðrum skynfærum.

Sniglar mynda stærsta hóp lindýra. Þeir hafa eina skel eða stundum vantar hana algjörlega. Sniglar lifa í sjó, fersku vatni og á landi.

Samlokur eru t.d. aða, hörpuskel, og kúfskel. Þau hafa tvær skeljar.

Smokkar er hópur lindýra sem er talsvert frábrugðinn öðrum lidýrum. Allir smokkar hafa arma sem þeir nota til þess að afla fæðu og hreyfa sig með. Þótt kolkrabbar og smokkfiskar hafi ekki um sig skel til varnar hafa þeir ýmis ráð til þess að verja sig. Þeir geta hreyft sig mjög hratt.

5. Liðdýr

Fjöldi liðdýra er miklu meiri en samanlagður fjöldi tegunda í öllum öðrum fylkingum dýra. Þau lifa nánast hvar sem er á jörðinni, í lofti, landi og fersku og söltu vatni. Liðdýr hafa ytri stoðgrind, liðskiptan líkama og útlim með liðamótum. Ytri stoðgrindin er sterk skurn sem umlykur líkamann.

Krabbadýr hafa liðskiptan líkama og renna liðirnir oft saman í stærri heildir. Á hverjum líkamslið þeirra er oft eitt par útlima. Krabbadýr lifa í fersku vatni eða sjó og anda með tálknum, en fáeinar tegundir lifa á landi. Krabbadýr búa yfir getu til þess að láta sér vaxa á ný suma líkamshluta sem þeir hafa misst.

Margfætlur og þúsundfætlur eru svipaðar ormum með fætur, þetta er ekki rétt vegna þess að þær eru liðdýr. Margfætlur hafa eitt fótapar á hverjum lið en þúsundfætlur hafa tvö. Þúsundfætlurnar eru plöntuætur en margfætlurnar eru rándýr og hafa vel útbúna kló sem getur spítt eitri.

Áttfætlur eiga það sameiginlegt að vera með átta fætur og munnlimi sem nefnast klóskæri. Bolur þeirra er ýmist í einu lagi eða tvískiptur í fram og afturbol. Áttfætlur skiptast meðal annars í kóngulær, langfætlur, mítla og sporðdreka.

Kóngulær skiptast í vefkóngulær og förukóngulær. Vefkóngulær spinna vef úr silkiþræði til veiða en förukóngulær elta bráð sína uppi. Förukóngulær hafa spunakirtla sem þær nota t.d. til að spinna hjúp utan um egg sín. Allar kóngulær eru rándýr og þegar þær hafa náð bráð sinni bana þær henni með eitri.

Langfætlur eru áþekkar kóngulóm. Aðal munur á þeim og kóngulóm er sá að þær hafa ekki skiptan bol. Þær hafa tvenn pör klóskæra en enga eiturkirtla. Þær eru þó rándýr. Helsta einkenni þeirra er að fætur þeirra eru mun lengri en búkurinn.

Sporðdrekar eru einkum á kreiki á nóttum og grípa bráð sína með stórum gripklóm sínum og halda henni á meðan þeir stinga hana á hol með eitruðum halabroddi sínum. Þeir veiða einkum aðrar áttfætlur sér til matar.

6. Skordýr

Mörg skordýr eru vængjuð og þau eru ásamt fuglum og leðurblökum einu fleigu dýr jarðar. Skordýr eru mjög ólík, t.d moskítóflugur, engisprettur og fiðrildi. Mörg skordýr keppa við menn um fæðu og skemma til dæmi uppskeru.

Líkami skordýra skiptist í þrjá hluta: höfuð frambol og afturbol, auk þess eru þau sexfætt. Dæmigert skordýr eru engisprettur. Þær hafa tvö pör af vængjum. Þær hafa einnig fimm augu, framan á höfðinu hafa þær þrjú augu sem greina bara mun á degi og nóttu en á hliðum höfuðsins eru samasett augu sem greina suma liti og hreyfingu. Blóðrásarkerfi skordýra eru opið, þ.e. blóðið fer ekki allt eftir æðum heldur flæðir það um holrými líkamans. Súrefni berst ekki með blóðinu heldur er sérstakt kerfi loftæða, sem flytja súrefni um líkaman.

Skordýr breytast mjög mikið yfir æfi sínna. Þessar breytingar eru nefndar myndbreytingar. Ófullkomin myndbreyting er fólgin í því að úr ekki kemur ungviði sem er áþekkt forledrum sínum, aðeins smærra vexti og sum líffæri eru lítt eð a ekki þroskuð og vængir hafa ekki myndast. Fullkomin myndbreyting felur í sér algjör umskipti í líkamsgerð. Dæmi um þetta eru fiðrildi sem verpir eggi, og úr því skríður lirfa sem gerir fátt annað en að éta. Þegar nóg hefur verið étið hjúpar hún sig í hýði úr silki þráðum og nefnist þá púpa og úr henni skríður fullvaxið fiðrildi.

Flest skordýr fara einförum og eru útaf fyrir sig. Það er ekki fyrr en kemur að mökun sem þau leita uppi maka af sinni tegund. Við makaleit gefa sum skordýr frá sér ilmefni, ferómón, sem lokkar karldýr að kvenndýrum. Önnur skordýr eru félagslynd og sum þeirra lifa í flóknum félögum sem lúta ströngu skipulagi. Dæmi um þetta eru býflugur í býkúpum.

Sum skordýr kunna mörg ráð til þess að verja sig. Sum hafa brodda til að stinga óvini en önnur eru í felulitum.

7. Skrápdýr

Skrápdýr eru hryggleysingjar sem eru yfirleitt fimmgeislóttir og með sérstakt sjóæðakerfi og sogfætur sem annast hreyfingu þeirra. Skrápdýr hafa flest um sig harðan hjúp eða skráp. Krossfiskar eru dæmi um skrápdýr. Þeir eru rándýr. Þeir geta látið vaxa á ný líkamshluta sem þeir hafa misst.

Hryggdýr

Hryggdýr eru dýr sem hafa sérstaka gerð burðarsúlu í líkamanum, súlu sem við nefnum hrygg. Hryggurinn ber líkamann uppi og veitir honum ákveðna lögun. Hann verndar einnig mænuna. Hryggdýr hafa vel þróuð líffærakerfi og lokað blóðrásarkerfi. Hryggdýr skiptast í sjö flokka en fjallað verður um sex þeirra.

1. Fiskar

Fiskar eru þau hryggdýr sem eru best fallin til lífs í vatni. Líkaminn er straumlínulagaður og sleipur, venjulega þakinn hreistri og smýgur vatnið án mikillar mótstöðu. Flestir fiskar hafa ugg sem halda þeim stöðugum í vatninu og knýja þá áfram.

Fiskar anda með tálknum. Súrefni flæðir úr vatninu og gegnum þunnar og blóðríkar himnur tálknana. Koltvíoxíð berst á sama hátt út úr blóðinu.

Stærstu flokkar fiska eru brjóskfiskar og beinfiskar

Brjóskfiskar

Helsta einkenni þeirra er að stoðgrind þeirra eru úr brjóski en ekki beinum. Húð flestra brjóskfiska nefnist skrápur. Hann er hrjúfur vegna lítilla gadda hann er heldur ekki slímkendur. Margir brjóskfiskar fæða lifandi afkvæmi, og er þá um innrifrjóvgun að ræða. Dæmi um brjóskfiska eru hákarlar og skötur. Skötur verpa eggjum sem eru eitt og eitt í hornkendu hylki sem nefnist Pétursskip, þessi egg festa sig við botnin.

Beinfiskar

Stoðgrind beinfiska er sett saman úr hörðum beinum sem mörg eru oddmjó og hvöss. Í munni flestra beinfiska eru tennur sem vísa inn í munninn. Húð fiskana kallast roð og er oftast þakið hreistri og er mjög slímkennd. Hreistrið er þunnar beinplötur sem sitja í húðinni.

Eftir endilangri hlið fiska er rákin, í rákini eru skynfæri sem greina meðal annars titring í vatninu og hljóð. Margi beinfiskar hafa einnig sundmaga, sem er poki með lofti og fiskurinn getur aukið loftið í honum ef hann kýs að fljóta betur.

Sumir fiskar hafa aðlagast nolluð óvenjulega. Rafálar geta sent nokkut hundruð volta rafmagns högg til að lama bráð, hrognkelsi eru með sogflögu sem þau nota til að festa sig við kletta með og aðrir fiskar geta breytt um liti til að fela sig betur.

2. Froskdýr

Froskdýr eru hryggdýr sem á ungaaldri líkjast fiskum, lifa í vatni og anda með tálknum, en þegar þau eldast skríða þau flest á land og anda með lungum. Öll froskdýr klekjast úr eggjum sem er hryngt í vatni. Froskdýr eru öll með misheitt blóð Tveir helstu hópar froskdýra eru froskar og salamöndrur.

Froskar grafa sig oft í leðju á botni vatna og tjarna og aðrir grafa sig í jörðu niður fyrir freramörk og leggjast þar í vetrardvala. Í vetrardvala hægi á allri líkamsstarfsemi þ.a sá forði sem þau hafa nægir þeim og það súrefni sem þau fá í gegnum húðina dugar.

Fullorðinr froskar eru rófulausir, en þegar þeir skríðua úr eggi eru þeir fótalausir og minna á fiskseiði. Á þessu skeiði heita þeir halakörtur.

Froskar eru rándýr sem veiða skordýr og ýmis önnur smádýr með slímugri tungu sem þeir skjóta út úr sér.

Salamöndrur eru að því leiti ólíka froskum að þær eru búklangar og með hala, en fætur eru styttir en stökkfætur froska. Þær verpa eggjum í vatni og sumar lifa alla ævi í vatni.

3. Skriðdýr

Skriðdýr eru með misheitt blóð, anda með lungum og hafa þurra, hreisturkenda húr ðg verpa eggjum. Karldýrin frjóvga eggin í líkömum kvennana áður en skurnin myndast um þau.

Slöngur eru fótalausar og liðast áfram á kviðnum sem er alsettur hreysturplötum. Eðæur eru einkum frábrugnar slöngum að því leiti að þær ganga á fótunum oghafa slæma heyrn. Tungur þeirra eru einkar næm skynfæri og sum hafa sérstök skynfæri sem nema varma.

Helsta einkenni skjaldbaka er að líka þeirra er hulinn þykkum og sterkum plötum úr hyrni, sama efni og og er í hári og nöglum.

Krókódílar eru mjög fornfráleg dýr og minna kannski frekar á risaeðlur. Krókódílar og risaeðlur áttu líklega sameiginlegan forföður.

4. Fuglar

Fuglar eru fiðruð hryggdýr með jafnheitt blóð og verpa eggjum. Fuglum er skipt í fimm megin hópa: spörfugla, sundfugla, vðfugla, ránfugla og ófleyga fugla. Þessi skipting er á engan hátt vísindaleg.

Fuglar hafa lagað sig að flugi á mismunandi vegu. Fiður þeirra er meismunandi að gerð, sumar fjaðrir eru fíngerðar dúnfjaðrir en aðrar eru lengri og með stinnum fjöðurstaf og kallast staffjaðrir. Dúnfjaðrirnar halda á fuglunum hita á meða staffjaðrirnar hjálpa til við flug. Bein fugla eru líka hol að innan og því létt.

Far fugla á sér margvíslegar orsakir, en þyngst vegur vafalaust að á varpstöðvum er gnægð ætis og auðveldara er að koma upp ungum en í vetrarheimkynnum.

5. Spendýr

Spendýr eru hærð, að minnstakosti á fósturstigi, eru með jafnheitt blóð og mjólkurkirtla sem framleiða mjólk handa ungviðinu.

Nefdýr eru frumstæðustu spendýr sem nú lifa og þau greina sig frá öllum öðrum spendýrum að því leyti að þau verpa eggjum sem klekjast utan líkamans og í stað spena eru aðeins með op sem mjólkin vætlar út úr.

Pokadýr verpa ekki eggjum, en ungar þeirra fæðast ákaflega vanþroskaðir og skríða strax í poka á kviði móður sinnar.

Fylgjudýr er langalgengasta tegund spendýra. Ungar þessara dýra þroskast í líkömum móður og fá súrefni og næringu frá henni í gegnum fylgju(legköku). Til fylgjudýra tilheyra: skordýraætur, leðurblökur (einu fleigu spendýrin), rándýr, tannleysingjar (t.d. mauraætur), filar, hófdýr og klaufdýr, nagdýr, hvalir og sækýr, og prímatar.

 

 

 

Kraftur og hreyfing

Kraftur og vinna

Kraftur

Kraftur eru þau áhrif sem verka á hlut þannig að hann tekur að hreyfast, hættir að hreyfast eða breytir hraða sínum. Sem sagt: Kraftur verkar á hlut og veitir honum orku þannig að hann öðlast hröðun.

Kraftur er nældur í einingunni njúton (N). Eitt njúton er sá kraftur sem þarf til að veita hlut með massa 1 kg hröðunina 1 m/s2. Kraftur er því massi hlutarins margfaldaður með hröðun hans. Kraftur hefur bæði stærð og stefnu. Ef tveimur kröftum er beitt á hlut leggjast áhrif kraftanna á hlutinn samann. Tökum sem dæmi ef tveir menn ýta bíl í stefnuna norður. Maður A, ýtir með kraftinum 20 N en maður B með kraftinum 25 N, þá er heildar krafturinn sem verkar á bílinn 45 N í stefnuna norður. Ef, hinsvegar, maður A ýtir í stefnuna suður og maður B ýtir í stefnuna norður þá verður heildar krafturinn sem verkar á bílinn 5 N í stefnuna norður, kraftarnir verka á móti hvor öðrum. Kraftur er oft táknaður með kraftpílum. Hægt er að leggja pílurnar saman til að fá kraftpílu fyrir heildar kraft sem verkar á hlut.

Gormvog er notuð til að mæla kraft. Þyngdarkraft er hægt að mæla með því að hengja hlut í gormvog. Þá kemur í ljós að ekki er verkar sami þyngdarkraftur allstaðar í alheiminum. Þyngd mælir hversu mikill þyngdarkraftur verkar á hlut, er hún því mæld í njútonum. Þyngdarhröðun jarðar er 9,8 m/s2 og því hefur hlutur með massan 1kg þyngdina 9,8N. Hlutur með massann 50kg hefur þá þyngdina 490N.

Núningur: Kraftur sem spornar gegn hreyfingu

Fyrr á öldum töldu menn að kyrrstaða væri "eðlilegt" hreyfiástand hluta. Allar tilraunir sem framkvæmdar voru leiddu í ljós að hlutir stoppuðu ef hætt var að beita krafti á þá. Það var ekki fyrr en löngu seinna að Newton áttaði sig á því að ástæða þess að hlutir stoppuðu var sú að á þá verkar núningskraftur í gagnstæða stefnu hreyfistefnu. Við skoðum 3 tegundir núnings.

1. Renninúningur

Þegar fastir hlutir renna hver yfir annann verkar renni núningur milli yfirborðs þeirra. Hversu mikill renninúningur er fer eftir tveimur þáttum: .þyngd þess hlutar sem hreyfist og áferð flatanna sem snertast. Takið eftir að stærð flatanna er ekki ráðandi þáttur í stærð núningskraftsins.

2. Veltinúningur

Kúlur og hjól velta oft yfir fleti en renna ekki eftir þeim. Þegar ferð veltandi hlutar er að breytast verkar oft á hann kraftur frá fletinum í snertipunkti og stefnu flatarins. Þessi kraftur er veltinúningur.

3. Straummótstaða

Vatn olía og loft eru dæmi um straumefni. Þegar hlutur hreyfist í straumefni verkar kraftur á hann sem kallast straummótstaða. Straummótstaða er yfirleitt minni en renninúningur og því eru sleip efni oft notuð til að koma í veg fyrir renninúning.

Núningur er alls ekki alltaf til baga, t.d. ef núnings gætti ekki þá gætum við ekki gengið, eða komið okkur af stað á annann hátt.

Kraftur í straumefnum

Fyrir utan núning verka aðrir kraftar einnig í straumefnum.

1. Þrýstingur

Þrýstingur er sá "þungi" sem hvílir á tilteknu flatarmáli, m.ö.o. er þrýstingur sá kraftur sem verkar á ákveðið svæði. Þrýstingur er reiknaður með að deila með flatarmálinu í kraftinn. Einingar fyrir þrýsting eru t.d. njúton á fersentimetra (N/cm2) og njúton á fermetra (N/m2).

2. Flotkraftur

Krafturinn sem verkar upp á við nefnist flotkraftur og eiginleiki hlutanna sem rekja má til hans kallast fleytihæfni. Flotkraftur á hlut er jafn þyngd þess vökva sem hluturinn ryður frá sér. Þessi tengsl milli flotkrafts og þyngdar nefnast Lögmál Arkimedesar. Til þess að hlutur geti flotið í tilteknum vökva þarf eðlismassi hlutarins að vera minni en eðlismassi vökvans . Eðlismassi er hlutfallið á milli massa og rúmmáls eða,

 

 

 

Á tilteknu dýpi verkar þrýstingur af völdum vökva jafnt í allar áttir. Þetta má sannreyna með því að troða tappa í stútfulla flösku. Við það að troða tappanum í flöskuna erum við að beita þrýstingi niður en samt sem áður spýtist vatnið upp. Vökvahemlar, vökvalyftarar og önnur vökvaknúin tæki byggjast á þessu fyrirbæri. Vökvatæki byggjast á því að þrýstingur dreifist jafnt í allar áttir í vökva. Krafturinn sem beitt er á minni bulluna veldur því að hún færist niður og verkar með þrýstingi á vökvann. Þessi þrýstingur verkar á sérhvern fersentimetra stærri bullunnar. Vegna þess að yfirborð stærri bullurnar er fleiri fersentimetrar en minni bullurnar verkar stærri kraftur á stóru bulluna. Stóra bullan og sá þungi sem á henni hvílir færist upp. Minni bullan færist mun lengri vegalengd.

Lögmál Bernoullis

Lögmál Bernoullis segir að: "Því hraðar sem straumefni streymir því minni verður þrýstingurinn sem það skapar." Þetta lögmál leyfir flugvélum að fljúga, vegna þess að loft sem flæðir yfir vængi flugvéla þarf að ferðast lengri leið, og því hraðar, yfir þá en loftið sem ferðast undir þá. Því er minni þrýstingur fyrir ofan vængina en neðan og flugvélin tekst á loft.

Vinna og orka

Vinna er sú orkubreyting sem verður þegar hlutur er færður úr stað fyrir tilstilli krafts. Vinna er margfeldi krafts sem beit er á hlutinn og vegalengdar sem hluturinn er færður um. Einigin fyrir vinnu er júl, eitt júl jafngildir þá njúton sinnum metrar (1J=1Nm), eða njútonmetra.

 

 

Orka er forsenda þessa að vinna sé unnin. Orka er hæfileiki til að framkvæma vinnnu.

Afl

Afl er mælikvarði á það hversu hratt vinna er unnin, það er hversu mikil vinna fer fram á tímaeiningu. Afl er mælt í wöttum (W), sbr. rafafl, eitt watt er þá júl deilt með tíma.

 

 

Vélar

Vélar létta mönnum vinnu vegna þess að þær breyta stærð eða stefnu þess krafts sem beitt er við vinnuna. Þegar vélar eru notaðar koma alltaf tvennskonar kraftar við sögu. Inntakskraftur er sá kraftur sem við beitum á vélina. Vinnan sem lögð er til vélarinnar kallast inntaksvinna. Útakskraftur er sá kraftur sem vélin skilar af sér. Vinnan sem vélin skilar af sér kallast úttaksvinna.

Hugtak sem kallast krafthlutfall segir til um hversu oft vél margfaldar inntakskraftinn. Krafthlutfall vélar er einfaldlega hlutfallið milli útakskrafts og inntakskrafts.

 

 

Þeim mun meira sem vél margfaldar inntakskraftinn þeim mun auðveldara er að vinna vinnuna.

Vélar geta alls ekki margfaldað vinnu eða orku sem til þeirra er lögð. Þetta er vegna núnings sem er óhjákvæmilegur . Hlutfallið á milli inntaksvinnu og úttaksvinnu er kallað nýtni.

 

 

Vegna núnings verður nýtnin líka alltaf minni en 100% (<1).

Einfaldar vélar

Við skoðum 6 tegundir af einföldum vélum.

1. Vogarstöng

Vegasalt, skófla, hnetubrótur og kúbein eru öll dæmi um vogarstangir. Vogarstöng er stöng sem getur snúist um fastann punkt, vogarás. Hlutfallið á milli inntaks og úttakskrafts vogarstangar er í beinu hlutfalli við fjarlægð þeirra frá vogarási.

2. Trissa

Trissa er band, belti eða keðja sem er brugðið um hjól. Triss sem er bundin við fastan hlut kallast föst trissa. Með fastri trissu er ekki hægt að margfalda inntakskraftinn, en hún getur breytt stefnu kraftsins. Hreyfanleg triss getur margfaldað skilakraftinn og krafthlutfallið verður því stærra en 1. Í talíum eru oft notaðar saman fastar og hreyfanlegar trissur. Með þessu er hægt að stilla krafthlutfallið.

3. Hjól og ás

Hjól og ás eru tveir kringlóttir hlutir. Hjólið er stærra en ásinn. Rönd hjólsins færist alltaf miklu lengri vegalengd en punktur á yfirborði ássins. Þegar inntakskrafti er beitt á hjólið margfaldast hann því við ásinn á svipaðan hátt og þegar vogarstöng er beitt. Dæmi um þetta er stýri á bíl.

4. Skáborð

Skáborð er beinn en hallandi flötur. Þegar hlutur er færður upp eftir skáborði þarf að færa hann lengri vegalengd en ef honum væri lyft beint upp.

5. Fleygur

Fleygur er einskonar hreyfanlegt skáborð. Hnífur og öxi eru dæmi um fleyga.

6. Skrúfa

Skrúfa er líka skáborð, en í þessu tilviki er það vafið utan um sívalning og myndar skrúfgang. Skrúfunni er snúið og færist við hvern hring ákveðna vegalengd.

Þetta eru helstu einföldustu vélarnar. Aðrar vélar eru settar saman úr þessum.

Vegalengd og hraði

Við mælum hreyfingu á ýmsann máta. Við getum mælt hversu langt hlutur hefur hreifst með því að mæla vegalengdina sem hann hefur færst. Vegalengd á milli tveggja staða er mæld í metrum.

Við mælum hversu hratt hluturinn fór með því að ákvarða ferð hans. Ferð hlutar er hraði hlutar þegar ekki er tekið tillit til stefnu hans. Hægt er að reikna ferð hlutar með formúlunni

 

 

Því ætti ekki að koma á óvart að einingin fyrir ferð er metrar á sekúndu (m/s) eða kílómetrar á klukkustund (km/klst). Þegar bæði ferð hlutar og stefna hans er tilgreind er talað um hraða. Ferð í ákveðna stefnu er hraði. Bíll sem ferðast 100km/klst, hefur ferðina 100km/klst. En bíll sem ferðast 100km/klst í suður, hefur hraðann 100km/klst suður.

Ef þú róir bát niður á á hraðanum 16km/klst og áin hreyfist með hraðanum 10 km/klst, þá ferðast þú með hraðanum 26km/klst miðað við bakkann. Þegar hraði tvegga hluta er í sömu stefnu leggst hraðinn saman, en ef hraði þeirra er í gagnstæða stefnu er frádrætti beitt.

Hraðabreiting

Hraðabreyting hlutar á tímaeiningu er kölluð hröðun. Hröðun hlutar er breyting á hraða hans deilt með þeim tíma sem breytingin varir, þetta er reiknað með formúlunni

 

 

Eining hröðunnar er m/s2 eða km/klst2. Ef lokahraðinn er minni en upphafshraðinn verður hröðunin mínustala (neikvæð) og táknar þá hraðaminnkun.

Ef hlutur ferðast með jafnri ferð í hringi, þá verður hann fyrir jafnri hröðun. Þetta er vegna þess að hröðun er sú breyting sem verður á hraða hlutar og hlutur á hringhreyfingu breytir sífellt um stefnu, og því hraða.

Lögmál Newtons

Newton setti fram 3 lögmál um hreyfingu hluta og eitt um þyngdaraflið. Með þessum lögmálum gat hann skýrt hreyfingar hluta við yfirborð jarðar og úti í geimi.

1. Fyrsta lögmál NewtonsNúningur veldur því að ferð hlutar sem er á hreyfingu minnkar. Ef núningur kæmi ekki fyrir hlyti hluturinn að viðhalda hreyfingu sinni um aldur og ævi. Newton gerði sér líka grein fyrir því að kyrrstæður hlutur yrði áfram kyrrstæður nema ef einhver kraftur kæmi honum á hreyfingu. Þessi eiginleiki hluta til að halda kyrrstöðu sinni eða hreyfingu kallaði Newton tregðu (e. interia). Tregðu lögmálið útlegst þá á þann veg

"Hlutur leitast við að halda hreyfingu sinni í beina stefnu eða kyrrstöðu óbreyttri ef ekki verkar á hann kraftur sem breytir hreyfingu hans."

2. Annað lögmál Newtons

Annað lögmál Newtons er skrifað á þennan máta

 

 

Þetta lögmál útskýrir tengsl krafts, massa og hröðunar og felur í sér að heildar kraftur sem verkar á hlut jafngildir margfeldi af massa hans og hröðunar. Þetta má líka orða svona:

"Heildar kraftur, F, sem verkar á hlut með massa, m, framkallar hröðun, a, í stefnu kraftsins, a=F/m"

3. Þriðja lömál Newtons

Þriðja lögmálið segir okkur að

"Krafti sem beitt er af hlut A og hlut B er jafn stór krafti sem beitt er af hlut B á hlut A en í gagnstæða stefnu."

Á manna máli segir þetta að ef ég ýti á vegg með kraftinum 10N þá ýtir veggurinn til baka á mig með kraftinum 10N.

Skriðþungi

Allir hlutir sem hreyfast hafa skriðþunga. Skriðþungi er jafn massa hlutar margfölduðum með hraða hans eða

 

 

Þetta skýrir það afhverju það er þægilegar að stoppa tennisbolta, sem ferðast með hraðanum 50km/klst, en vörubíl sem ferðast með sama hraða.

Fallandi hlutir

Allir hlutir sem falla í tómarúmi (engu andrúmslofti) hafa sömu hröðun og falla því jafn hratt. Hlutir sem falla við yfirborð jarðar í lofttæmi hafa hröðunina 9,8m/s2. Á hverri sekúndu eykst hraði þeirra um 9,8m/s. Hlutir sem falla í andrúmsloftinu hafa ekki allir sömu hröðunina, t.d. smápeningur og blað. Þetta er vegna þess að áhrif straummótsöðu eru meiri á blaðið en peninginn. Allir lutir verða fyrir loftmótstöðu og þessvegna geta þeir ekki haldið áfram að falla hraðar endalaust. Hámarks fallhraði hluta kallast lokahraði. Þegar þeim hraða hefur verið náð heldur hluturinn stöðugum hraða til jarðar.

Þyngdarkraftur og þyngdarlögmál Newtons

Þyngdarkrafturinn er aðdráttarkraftur. Þyngdarkrafturinn verkar milli jarðar og allra hluta á jörðinni. Hann verkar jafnframt á milli allra hluta í alheiminum. Þyngdar krafturinn veldur því að hlutir falla til jarðar og að tungl snýst um jörðina, en flýgur ekki bara í burt.

Newton hélt því fram að hlutur félli með hröðun til jarðar vegna aðdráttarkrafts sem verkar milli hlutarins og jarðar. Fall hans má skýra með þyngdarkrafti. Newton setti niðurstöður athugana sinna fram í þyngdarlögmálinu. Það lögmál felur í sér að milli tveggja hluta ríki þyngdarkraftur. Stærð kraftsins er komin undir tveimur þáttum: massa hlutana og fjarlæginni á milli þeirra. Þyngdarkraftur minnkar mjög hratt eftir því sem fjarlægð milli hluta vex.


» 0 hafa sagt sína skoðun

21.04.2008 16:22:36 / tanja

Stjörnufræðiglósur

Stjörnufræði – Glósur

Upprifjun úr 1.kafla

 

1-1 Hvað eru vísindi?

 

• Kenning er líklegsta eða rökréttasta skýring á fyrirbærum í náttúrunni eða á rannsóknarstofu.

• Þegar kenning hefur staðist margendurteknar tilraunir er hún yfirleitt talin sannreynd. Mikilvægar kenningar af því tagi eru oft byggðar á lögmálu.

• Vísindamenn beita aðferðum vísinda til þess að leysa ráðgátur umheimsins.

• Grunnskrefin í vísindalegri aðferð eru að ráðgátan er skilgreind, gagna er aflað, tilgáta sett fram um svar, tilrayn framkvæmd til að kanna gildi tilgátu ef við á, gögn skráð og metin og niðurstöður settar fram.

• Tilgáta er líkleg lausn á ráðgátu.

• Breyta er sá þáttur sem hafður er breytilegur og honum jafnvel stýrt þegar tilraunir eru gerðar.

• Vísindamenn framkvæma tilraun og samhliða henni gera þeir oft samanburðartilraun, sem er eins og hin nema breytunni er hagað öðruvísi. Þetta tryggir að niðurstöður tilraunarinnar má rekja til breytunnar en ekki einhvers dulins þáttar.

• Vísindum er oft skipt eftir viðfangsefnum í nátturuvísindi, hugvísindi og félagsvísindi.

• Þrjár megindeildir náttturuvísinda er eðlisvísindi, jarðvísindi og lífvísindi.

 

 

 

 

1-2 Vísindalegar mæliaðferðir.

 

• Metrakerfið er það mælikerfi sem notað er í vísindum um allan heim.

• Metrinn er grunneining lengdar (m)

• Lítrinn er grunneingin rúmmáls (1)

• Kílógrammið er grunneining massa (g)

• Massi er mælikvarði á efnismagn hlutar. Þyngd er mælikvarði á það hversu mikill þyngdarkraftur verkar á hann.

• Eðlismassi er mælikvarði á massa ákveðins rúmmáls af tilteknu efni.

• Hiti er mældur með celsíuskvarða þar sem frostmark vatns er við 0°C en suðumark þess við 100°C.

 

 

 

 

1-3 Tæki vísindanna.

 

• Vísindamenn beita tækjum við rannsóknir sínar á umheiminum, bæði flóknum og einföldum.

• Eiginlegir sjónaukar eru tvennskonar, linsusjónaukar og spegilsjónaukar

• Orka sem berst til okkar utan úr geimnum er ekki aðeins sýnilegt ljós heldur líka til að mynda innrauðar bylgjur eða hitageislun, röntgengeislar, útvarpsbylgjur og geimgeislar.

 

1-4 Öryggi á rannsóknarstofum.

 

• Þegar unnið er í raungreinastofum er mikilvægt að fylgja í hvívetna settum öryggisreglum.

• Ef öllum reglum um öryggi er fylgt getur raungreinastofan orðið vettvangur skemmtilegra og öruggra viðfangsefna.

 

Massi: er mælikvarði á efnismagn hlutar.

Þyngd: er mælikvarði á það hversu mikill þyngdarkraftur verkar á hlut.

Eðlismassi (þéttleiki): er stærð sem er mælikvarði á massa ákveðins rúmmáls af tilteknu efni.

Linsusjónaukar: Þeir komu fyrst fram um aldamótin 1900. Þeir voru í eðli sínu mjög svipaðir kíkjunum. Því stærri sem linsurnar eru því meira ljósi geta þeir safnaði og þeim mun betur duga þeir til að sjá fjarlægð fyrirbæri geimsins. Stærsti sjónaukinn sem til er núna er á Yerkes-athugunarstöðinni í Wisconsis U.S.A.

Spegilsjónaukar: Í spegilsjónaukum er holspeglu, einum eða fleiri, beitt tilað safna ljósinu. Spegilsjónaukar geta orðið miklu stærri en linsusjónaukar. Með þessum kíkjum geta stjörnufræðingar rannsakað fyrirbæri sem eru milljarða ljósára í burtu.

Eðlisvísindi: fjallla um orku og efni. Þessi grein eðlisvísinda nefnist efnaræði en af öðrum greinum þeirra má nefna eðlisfræðina sem fjallar m.a. um hreyfingu og krafta og ýmsar myndir orkunnar t.d. ljós og varma.

Jarðvísindi: fjalla um jörðina og bergið sem hún er gerð úr, höfin, eldfjöllin, jarðskjálftana, lofthjúpinnm veðrið og fl. Jarðvísindin eru stundum látin heyra undir eðlisvísindin. Meðal greina jarðvísinda eru jarðfræði, jarðeðlisfræði, haffræði og veðurfræði (og stjörnufræði).

Lífvísindi: fjalla um lífverur, alla gerð þeirra og starfsemi, efnin í þeim o.s.frv. Auk líffræði má m.a. telja lífefnafræði til lífvísinda en hún er á mörkum efnafræði og líffræði. Líffræðin skiptist í fjölmargar greinar t.d. dýrafræði, grasafræði og vistfræði.

 

 

Upprifjun úr 2.kafla

2-1 Ferð um alheiminn

 

• Stjörnumerkin eru stjörnuhópar sem mynda mynstur á himninum.

• Stjarna sem verður skyndilega bjartari en dofnar svo aftur er kölluð nýstirni.

• Stjörnuþokur eru feiknastór ský úr ryki og gasi þar sem nýjar stjörnur verða til. Í einni vetrabraut eru geysimargar stjörnur, allt frá milljónum upp í hundruð milljarða.

 

2-2 Alheimurinn verður til

 

• Litsjá er t.d. notuð til að finna efnasamsetningu stjarna og fá upplýsingar um hreyfinu þeirra.

• Ljós frá öðrum vetrabrautum sýnir yfirleitt rauðvik, því meira sem vetrabrautin er fjær okkur.

• Útþensla alheimsins hófst með ógurlegri sprengingu sem kallast Miklihvellur.

• Dulstirni eru furðuleg fyrirbæri nálægt jaðri hins sýnilega heims. Þau gefa frá sér gífurlegt ljós.

 

2-3 Stjörnur og einkenni þeirra

 

• Stjörnur eru afar misjafnar að stærð, allt frá litlum nifteindastjörnum til gríðastórra reginrisa.

• Efnið í flestum stjörnum er aðalega vetni og helín eins konar gasformi.

• Litur á stjörnu segir stjörnufræðingum til um yfirborðshita hennar.

• Stjörnuhliðrun nefnist það að stjarna sýnist hliðrast til á himninum yfir árið vegna hreyfingar jarðar um sól. Hún er notuð til að finna fjarlægð þeirra stjarna sem eru næstar okkur.

• Sýndarbirta er birta stjörnu eins og hún sýnist vera frá jörðinni. Reyndarbirta er raunveruleg birta miðað við tiltekna fjarlægð frá athuganda.

• Línurit Hertzsprungs og Russels sýnir lit eða yfirborðshita stjarna og reyndarbirtu þeirra.

 

2-4 Sólin okkar Sérstök stjarna

 

• Sólin er meðalstór og í meðallagi gömul gulleit stjarna

• Fjögur helstu lögin í sólinni eru sólkórónan, lithvolfið, ljóshvolfið og sólkjarninn

• Sólstrókar, sólbleittir og sólblossar eru allt dæmi um umbrot á ytra borði sólar.

 

2-5 Þróun stjarna

 

• Meðalstórar stjörnur breytast í rauða risa eftir nokkra ármilljarða, en verða sína að hvítum dvergum og deyja út.

• Massamiklar stjörnur verða að reginrisum en springa síðan sem sprenginstjörnur.

• Stjörnukjarninn sem verður eftir þegar sprengistjarna springur getur orðið að nifteindastjörnu eða svartholi, eftir því hvað massinn er mikill.

• Svarthol gleypa í sig efni og orku eins og nokkurs konar ryksuga í geimnum, og sleppa engu frá sér, ekki einu sinni ljósi.

 

 

Blávik: nefnist það þegar ljós verður blárra af því að ljósgjafi er að nálgast athuganda.

Dulstirni: er fjarlæg fyrirbæri í geimnum sem senda frá sér öflugar útvarpsbylgjur og röntgengeisla.

Dopplerhrif: nefnist það þegar tíðni í bylgju, t.d. í hljóði eða ljósi, breytist vegna þess að bylgjugjafi og athugandi hreyfast hvor miðað við annan.

Fjölstirni: virðist vera ein stjarna á himninum en er í raun samsett úr tveimur eða fl. Sólsstjörnum.

Frumstjarna: er sólstjarna sem er að myndast

Hvítur dvergur: er lítil og afar þétt stjarna úr kolefni sem myndast þegar stjarna með miðlungs masssa fellur saman. Þeir geta verið minni en jörðin í þvermál.

Kúluþyrping: er kúlulaga hópur stjarna sem geta skipt hundruðum þúsunda.

Litsjá: er tæki til að kalla fram litróf og mæla það.

Lithvolf: er innan við kórónuna sem er nokkur þúsund k, á þykkt. Þar blossa skyndilega upp gasstraumar um 16.000 km út í geiminn. Hitinn í hvolfinu gæti verið um 27.800°C.

Ljósahvolf: er innst af þremur helstu lögunum í gashjúpi sólar, um 550 km á þykkt. Þaðan kemur ljós sólar.

Lokaður alheimur: er það kallað ef heimurinn þenst út og dregst saman á víxl.

Miklihvellur: er sprengingin mikla sem gerðist þegar heimurinn varð til.

Nifteindastjarna: er síðasta stigið í þróun sólstjarna sem eru ekki mjög massamiklar.

Nýstirni: er stjarna sem margfaldar birtu sína allt að 100.000 sinnum á klukkustundum eða dögum en fer síðan fljótlega að dofna hægt og hægt.

Opinn alheimur: er það kallað ef heimurinn heldur áfram að þenjast út linnulaust.

Óregluleg stjörnuþoka: er þoka sem hefur ekki reglubundna lögun eins og þyrilþokur eða sporvöluþokur.

Rauðvik: nefnist það þegar ljós verður rauðara vegna þess að ljósgjafi og athugandi fjarlægjast hvor annan.

Reginrisi: er stór og skær stjarna sem er allt að þúsund sinnum stærri að þvermáli en sólin.

Reyndarbirta: er mælikvarði á ljósmagnið sem sólstjarna gefur frá sér.

Sefíti: er ákveðin tegund sveiflustjarna. Hægt er að nota þær til að ákvarða fjarlægðir til nálægra vetrabrauta.

Sólblettur: er heiti á dökkum blettum sem myndast öðru hverju á ytri lögum sólar og sjást yfirleitt aðeins í kíki.

Sólblossi: er tegund sólstorma sem birtist sem ljósblossar á yfirborði sólar.

Sólkjarni: Þar breytist vetni í helín með kjarnasamruna og orka sólarinnar á upptök sín þar.

Sólkóróna: er ysta lagið af þremur í helstu lögunum í gashjúpi sólarinnar

Sólstrókur: er sólstormur sem myndar gríðastóra bjarta boga eða lykkjur úr gasi frá sólinni

Sólvindur: er stöðugur straumur orkumikilla einda sem sólin senidr frá sér í allar áttir út í geiminn.

Sporvöluþoka: er ein af þremur tegundum vetrabrauta. Þær eru í laginu eins og sporvölur.

Sprengistjarna: er massamikil sólstjarna sem blossar mjög skyndilega upp og springur um leið. Slíkar stjörnur geta orðið bjartari en heil vetrarbraut.

Stjörnuhliðrun: (oft stytt í hliðrun) nefnist breytingin sem verður á stefnu til stjörnu vegna færslu jarðar.

Stjörnumerki: er samstæða fasta stjarna á ákveðnu svæði á himinkúlunni. Að fornri hefð er lesin úr merkinu mynd og því gefið heiti, oftast goðsagnaveru eða dýrs.

Stjörnuþoka: er risavaxið ryk- eða gasský milli stjarnanna í geimnum.

Svarthol: er lokastigið í þróun massamikilla stjarna, eftir að þær hafa verið sprengistjörnur. Efnið í svartholum er svo þétt og þyngdarkraftur frá þeim svo mikill að ekkert sleppur frá þeim, ekki einu sinni ljós.

Sveiflustjarna: er breytistjarna sem breytir stærð sinni og birtu í reglubundinni lotum.

Sýndarbirta: er birtan sem stjarna sýniust hafa, séð héðan frá jörðu.

Tvístirni: eru tvær sólstjörnur sem eru svo nálægt hvor annarri að þær hreyfast á brautum hvor um aðra.

Vetrabraut: er risastórt kerfi af ryki, gasi og stjörnum sem geta verið allt frá milljónum upp í hundrað milljarða að tölu.

Þyrilþoka: eða þyrilvetrabraut er vetrabraut sem er eins og þyrill eða teinahjól í lögun og er svipuð Vetrabrautinni okkar.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Upprifjun úr 3. kafla

 

3-1 Sólkerfið verður til.

 

• Geimþokukenningin felur í sér að sólkerfið hafi átt upptök sín í geysimiklu skýi úr ryki og gasi.

 

3-2 Hreyfing reikistjarnanna.

 

• Nikulás Kópernikus setti sólmiðjukenninguna fram árið 1953. Hún felur m.a. í sér að jörðin og aðrar reikistjörnur sólkerfisins snúsist um sólina.

• Jóhannes Kepler sýndi fyrstur manna í byrjun 17. aldar að brautir reikistjarnanna eru sporbaugar.

• Ísak Newton sýndi fram á það undir lok 17. aldar að þyngdarkraftur frá sól kemur í veg fyrir að reikistjörnurnar þeytist út í geiminn.

• Tíminn sem það tekur reikistjörnu að fara eina umferð um sól er kallaður umferðartími hennar og samsvarar árinu hér á jörðinni.

• Tíminn sem það tekur reikistjörnu eða tungl að snúast einn hring um möndul sinn er snúningstími hennar, samanber sólarhring hér á jörð.

 

3-4 Innnri reikistjörnur

• Merkúríus er næstur sól af reikistjörnunum og hefur nær engan gashjúp.

• Gashjúpur Venusar hindrar að varmi komist út og þar verður því mjög heitt.

• Mars er rauður að lit vegna járnoxíðs eða ryðs í jarðveginum.

• Smástirni eru efnisskekkir sem geta verið á stærð við fjöll og sveima um sól milli brauta Mars og Júpíters.

 

3-5 Ytri reikistjörnur og annars konar.

 

• Júpíter er stærstur og efnismestur af reikistjörnunum. Hanner einkum gerður úr vetnis- og helíngasi.

• Nokkrar ytri reikistjörnur hafa um sig hringa en hringakerfi Satúrnusar er það flóknasta í sólkerfinu.

• Möndull Úranusar hallast svo mjög að reikistjarnan liggur eiginlega á hliðinni.

• Neptúnus er oft kallaður tvíburi Úransuar. Þeir eru gerðir úr bergi, frosnu vatni og metani.

• Plútó er minnsta reikistjarn sólkerfisins og sú fjarlægasta. Tungl hans, Karon er svo stórt að líta má á Plútó sem tvöfalda reikistjörnu.

 

3-6 Smáhlutir á víð og dreif.

• Halastjarnan er himinhnöttur úr ís, gasi og ryki á braut um sól. Helstu hlutar hennar eru kjarni og hali.

• Geimsteinn er hnullungur á ferð um geiminn. Loftsteinn er geimsteinn sem rekst á lofthjúp jarðar og veldur ljósrák sem kallast stjörnuhrap. Hrapsteinn er loftsteinn sem nær niður til jarðar.

 

Frumpláneta: er reikistjarna á frumstigi sínu í þróunarferli sínum.

Geimgrýti: er efnisklumpar sem eru á ferð um geiminn en teljast ekki til himinhnattanna.

Geimsteinn: er heiti á einstökum hnullungum í geimgrýti.

Geimþokukenning: felur í sér að sólkerfið hafi orðið til úr geimþoku sem þéttist í sól og reikistjörnur.

Halastjarna: er lítill þokukenndur hnöttur í sólkerfinu sem hefur um sig hjúp. Þegar hún kemur í grennd við sól blæs sólvindurinn hjúpnum út í hala sem vísar alltaf frá sól.

Hrapsteinn: er loftsteinn sem er nógu stór til að ná til jarðar áðuren hann brennur upp.

Jarðmiðjukenning: er kenning um alheiminn sem felur í sér að jörðin sé miðja hans.

Kvöldstjarna: er stjarna sem er á lofti á kvöldin en ekki á morgnanna.

Loftsteinn: er geimsteinn sem kemur inní lofthjúpinn, hitnar og fer að glóa og brenna.

Morgunstjarna: er stjarna sem er á lofti á morgnanna en ekki á kvöldin.

Reikistjarna: er meiriháttar himinhnöttur sem gengur á reglubundinni braut um sólstjörnu. Á síðasta áratug 20. aldar fóru menn að finna eikistjörnur utan sólkerfisins.

Segulhvolf: er svæðið kringum himinhnött þar sem seguláhrifa gætir frá honum.

Smástirnisbelti: er svæðið milli Mars og Júpíters.

Smástirni: eru gerð úr grjóti og málmum. Flest þeirra eru smá og óregluleg í laginu. Þau eru gerð úr efniskekkjum.

Sólkerfi: er sólin og allt það sem gengur á brautum um hana, þ.e. reikistjörnur og tungl þeirra, smástirni, halastjörnur og geimsteinar.

Sólmiðjukenning: er kenning um alheiminn sem felur í sér að miðja hans, eða a.m.k. sólkerfisins, sé í sól eða í grennd við hana.

Sporbaugur: er ferill í sléttu þannig að samanlögð fjarlægð punkts á ferlinum, frá tveimur föstum punktum, er hin sama, fyrir alla punkta á ferlinum

Tungl: er haft um ,,tunglið", fylgihnöttur jarðarinnar, en einnig um fylgihnetti annarra reikistjarna, sem hafa sumar mörg tungl.

Umferðartími: er tíminn sem hver umferð tekur í lotubundinni hreyfingu eftir braut. Umferðar tími tunglsins um jörð er einn mánuður og umferðartími jarðar um sólu er 1 ár.

Snúningstími: er sá tími sem það tekur himinhnött að súast eina umferð í kringum möndul sinn.

 

 

 

 

 

 

 

 

Upprifjun úr 4. kafla

4-1 Reikistjarnan jörð

 

• Miðbaugur er hugsaður hringur á jörðinni miðja vegu milli suðurskauts og norðurskauts. Hann skiptir jörðinni í tvær hálfkúlur, suðurhvel og norðurhvel.

• Jarðskorpan og önnur föst efni við yfirborð jarðar kallast einu nafni steinhvolf.

• Svæðin sem vatn tekur yfir á jörðinni t.d. bæði höf og stöðuvötn, kallast einu nafni vatnshvel.

• Lofthafið sem umlykur jörðina kallast lofthjúpur eða gufuhvolf.

 

4-2 Jörðin í geimnum.

 

• Dægraskipti nefnist það að dagur og nótt skiptast á sífellu. Þau stafa af möndulsnúningi jarðar frá vestri til austurs. Vegna hans sýnist sólin koma upp í austri og setjast í vestri.

• Jörðin er ein af þeim reikistjörnum sem hafa verulegan möndulhalla. Hann veldur því að árstíðarskipti verða á þessum reikistjörnum.

• Segulhvolf jarðar er geysimikið svæði kringum jörðina þar sem segulsvið frá jörð er verulegt.

4-3 Tunglið.

 

• Svokölluð höf á tunglinu eru í rauninni sléttur.

• Kvartilaskipti tunglsins stafa af breytilegri afstöðu tungls, jarðar og sólar. Þau taka einn tunglmánuð.

• Jarðskin nefnist það þegar ljós endurvarpast frá jörðinni á tunglið og við sjáum móta fyrir þeim hluta þess sem sólin skín ekki beint á.

• Sólmyrkvi veður þegar tunglið gengur milli sólar og jarðar og skyggir á sólina. Almyrkvi á sól verður aðeins á mjórri rönd á jörðinni. Deildarmyrkvi verður á breiðara belti og tekur lengri tíma.

• Tunglmyrkvi verður þegar jörð gengur milli sólar og tungls og tungl gengur inn í skugga jarðar. Hann sést frá allri næturhlið jarðar og getur tekið á aðra klukkustund.

• Sjávarföll- flóð og fjara- verða af því að þyngdarkraftar frá tungli og sól eru mestir þeim megin sem snýr að þeim en minnstir hinum megin. Flóð er tvisvar á dag en seinkar þó um 50 mínútur á dag, í takti við göngu tunglsins.

• Stórstreymi og smástreymi verða tvisvar í hverjum tunglmánuði hvort um sig og stafa af því að sól og tungl vera misjafnlega saman á hafbunguna.

 

Alskuggi: er sá hluti skugga þar sem ljós fellur ekki á neinum hluta ljósgjafans.

Árstíðarskipti: fylgja árlegri sveiflu veðurfarsins sem stafar af breytingum á sólarhæð vegna möndulhalla jarðar.

Deildarmyrkvi: á sól nefnist það þegar tungl skyggir á hluta sólar. Deildarmyrkvi á tungli verður þegar hluti þess gengur inn í alskugga jarðar.

Dægraskipti: felast í því að dagur og nótt skiptast á. Þau stafa af möndulsnúningi.

Fullt tungl: verður þegar tungl er gagnstætt sól og upplýsta hliðin snýr öll að jörðinni.

Geislunarbelti Van Allens: eru tvö svæði þar sem rafhlaðnar eindir safnast saman, hvort við sinn pól jarðar.

Gleitt tungl: er tungl sem er á milli þess að vera hálft og fullt.

Hálfskuggi: er sá hluti skugga þar sem ljós kemur frá hluta ljósgjafans.

Hálft tungl: verður þegar upplýsta hliðin á tunglinu snýr hálf að jörðu. Hornið milli sólar , tungls, og jarðar er þá 90°.

Jarðskin: er það þegar endurkastað sólarljós frá jörð lýsir upp þann hluta tunglsins sem snýr frá sól og væri ella ósýnilegur.

Kvartilaskipti: tungls eða annars himinhnattar nefnast reglubundnar útlitsbreytingar vegna breytilegrar afstöðu til sólar, séð frá jörð ( nýtt tungl-hálft-fullt-hálft-nýtt)

Lofthjúpur: jarðar umlykur hana og fylgir henni á hreyfingu hennar. Hann var áður oft kallaður gufuhvolf. Þegar aðrir himinhmettir eiga í hlut tölum við um gashjúp.

Mánasigð: er sigðin sem tungli sýnist mynda þegar það er minna en hálft.

Möndulhalli: Möndullinn sem jörðin snýst um er ekki hornréttur á braut hennar um sól, heldur skakkar þar 23,5 gráðum og nefnist það möndulhallli.

Möndulsnúningur: er snúningur um möndul.

Norðurhvel: Norðurheimskautið

Norðurljós: Segulljósin sem sjást á Norðurhveli köllum við Norðurljós.

Nýtt tungl: Þegar tunglið er milli jarðar og sólar snýr það dökku, óupplýstu hliðinni að jörð og við sjáum það yfirleitt ekki. Þá er tunglið nýtt.

Segulhvolf: er svæðið í kringum himinhnött þar sem seguláhrifa gætir frá honum.

Segulljós: Eindirnar í geimgeislunum rekast þar á agnir í loftinu og þá myndast ljós sem kallast segulljós.

Sjávarföll: eru reglubundin sveifla á sjávarhæð, þannig að flóð verður yfirleitt sem næst tivsvar á dag og fjara jafnoft þess á milli.

Smástreymi: nefnist það þegar munur á flóði og fjöru er minnstur. Þetta greist tvisvar í mánuði.

Sólmyrkvi: verður þegar nýtt tungl gengur fyrir sól, séð frá jörð, og sólin myrkvast að meira eða minna leyti.

Steinhvolf: er jarðskorpan öll.

Stórstreymi: nefnist það þegar munur á milli flóð og fjöru mestur. Stórstreymi er tvisvar í hverjum tunglmánuði.

Suðurhvel: Suðurheimskautið

Suðurljós: Segulljósin sem við sjáum á Suðurhveli köllum við suðurljós.

Tunglmánuður: Öll þessi hringferð tunglsins og kvartilanna tekur 29 ½ sólarhring er tunglmánuður.

Tunglmyrkvi: verður þegar tungl gengur inn í skugga jarðar og dofnar eða slokknar. Greint er í milli almyrkva á tungli, deildarmyrkva og hálfskuggamyrkva.

Vatnshvel: Svæðið sem vatn tekur yfir við yfirborð reikistjörnu kallast vatnhvel.


» 2 hafa sagt sína skoðun

21.04.2008 16:22:15 / tanja

Íslenskuglósur

Sérhljóðar: a, á, e, é, i, í, o, ó, u, ú, y, ý, æ, ö, au, ei, og ey

Allir aðrir stafir eru samljóðar

Fornöfn:

Persónufornöfn-1.p ég-við 2.p þú-þið 3.p hann.hún, það-þeir ,þær,þau

Afturbeygt fornöfn- sig, sér, sín

Ábendingarfornöfn- sá, þessi, hinn

Eignarfornöfn- minn, þinn, sinn , vor(ekki árstíð)

Tilvísunarfornöfn- sem, er

Spurnarfornöfn- hver, hvor, hvaða, hvílíkur

Óákveðinfornöfn- annar, fáeinir, enginn, nein, ýmis, báðir, sérhver, hvorugur, sumur, hver, einn, hvor, nokkur ,einhver, allur, annar hvor, annar hver,

annar tveggja, hvor tveggja, sjálfur,slíkur, samur (sami), þvílíkur.

Sagnorð:

Beygingaatriði sagna eru persóna, tala, tíð, háttur, mynd og beyging

Sagnir í 3.p et. Eru ópersónulegar.

Tíðir -

Nútíð - er að gerast

Þátíð- var að gerast

Núliðin tíð - myndast með hjálparsögnini Hafa í nútið og lh.þt. af aðalsögn

Þáliðin tíð - myndast með hjálparsögnini Hafa í þátíð og lh.þt. af aðalsögn

Framtíð - myndast með hjálparsögninni munu í nútíð og nh. af aðalsögn.

Hættir:

Persónuhættir: framsöguháttur,

viðtengingarháttur, boðháttur

Fallháttur: nafnháttur, lh.þt., lh.nt.

Framsöguháttur (f h.)

Er bein fullyrðing eða bein spurning,

Viðtengingarháttur (v h.)

Lætur í ljós eitthvað hugsanlegt, óvíst, bundið skilyrðum, æskilegt, óraunverulegt o.s.frv

Boðháttur (b h.)

Aðeins til í 2.p et og ft – skipun DM: Farðu þanngað

Nafnháttur (n h.)

Endar oftast á -a og oft stendur að á undan. DM: að skrifa.

Nh. Orð sem enda ekki á –a

Að spá, að slá, að fá, að má, að þvo, Að munu, að skulu

Lýsingarháttur nútíðar (lh.nt.)

Endar alltaf á –andi það bættist við stofnin. ()TD: Sofandi()

Stofn orða:

no: Sterk no= enda á –s eða –r í nf.et. stofn finnst í þf et

Veik no= enda á sérhljóða í öllum föllum í et. (-i,-a eða –u)

Stofn finnst meða að taka sérhljóða af endingunni

Lo: stofn finnst í kvk. Et. Nf.

So: stofninn finnst í nafnhætti með því að sleppa nafnháttar endingunni.

Staða Lo: Lo eru hliðstæð þegar þau eiga við fallorð og lýsa því.Þau

standa þá ætíð í sama kyni, tölu og falli og fallorðið en ekki endileg við hlið þess.

Lo eru sértæð: þegar þau standa ein sér og segja fulla hugsun án þess að fallorð sé

haft með. Lo kemur þá í staðinn fyrir lo og no. Lo eru hálfhliðstæð: þegar þau

standa í hvorugkyni eintölu nf en eiga við orð í þgf .

Myndir sagna: germynd(gm) leggur áherslu á þann sem framkvæmir DM: Guðrúnmálaði húsið.

Þolmynd(þm) beinir athygli að þolandanum, þeim sem verður fyrir

því sem so. Getur um en ekki þeim sem framkvæmir.

Miðmynd(mm) SagnOrð í miðmynd enda alltaf á –st í öllum persónum.

Beyging so.

Sterk beyging

1. kennimynd 2 kennimynd 3 kennimynd 4 kennimynd

nh. Nt.(að) 1.p.et. fh.þt 1.p. ft. Þt. (við) lh.þt. í hk. Et .nf.(hef)

bíta beit bitum bitið

Veik beyging

1 km 2 km 3 km 4 km

nh (að) 1.p.et.fh.þt lh.þt í hk et. nf.(hef) Ekki til!!

Borða borðaði borðað

Ef sögn endar á –aði, -ði, -di eða –ti í 2 km þá er hún veik og 4km ekki til!

Ri sagnir: eru gróa, róa, snúa, og núa

1 km 2 km 3 km 4 km

nh. Nt.(að) 1.p.et. fh.þt 1.p. ft. Þt. (hef) Ekki til!!

Gróa greri gróið -.-.-.-

Snúa sneri snúið -.-.-.-

Róa réri róið -.-.-.-

Núa néri núið -.-.-.-

 

 

 

 

 

 

Smáorð:

Þau fallbeygjast ekki né tíðbeygjast þó eru undantekningar.

Flokkar: Forsetningar, atviksorð, samtenging, upphrópanir og nafnháttur.

Nefnifall er aðalfall en eiganarfall, þollfall og þágufall eru aukaföll

Forsetningar:

Stýrir föllum, lætur fallorð fara í aukafall og stendur oftast á unadn fallorðinu sem hun styrir. Sögnin að vera tekur alltaf með sér nefnifall fallorða.

Flestar forsetningar stýra einu falli þ.e.a.s. eignarfalli. Átta þeirra geta þót stýrt tveimur föllum þ.e.a.s. eignarfalli og þolfalli eða þágufalli.

Helstu forsetningar:

Með þolfall: um, gegnum, kringum, umfram, umhverfis.

Með þágufalli: að, af, frá, hjá, úr, andspænis, ásamt, gagnvart, gegn, gegnt, handa, meðfram, mót, móti, undan.

Með þollfalli og þágufalli: á, eftir, fyrir, í, með, undir, við, yfir.

Með eignarfalli: til, án, auk, meðal, megin, milli, millum, sakir, sökum, vegna, handan, innan, utan, ofan, nepan, sunnan, vestan, norðan, austan.

Stundum fara smáorðin á og í á undan forsetningum og á þá að greina þau sem forsetningu.

Atviksorð (ao):

Fallbeygjast ekki né tíðbeygjast. Oftast eru atviks orð í óbreytahnlegu formi en sum orð er hægt að stigbreyta þó að þau sé atviksorð.

DM:

Fallega fallegur fallegast

Lengi lengur lengst

Nokkur atviks orð stigbreytast óreglulega:

Gjarna(n) heldur helst

Illa verr verst

Lítt miður minnst

Mjög meir mest

Snemma fyrr fyrst

Vel betur best

Atviksorð eru lík lýsingarorðum en auðvelt er að greina á milli með því að lýsingarorð fallbeygjast en ekki atviksorð.

Atviksorð standa oft með sögnum, lýsingarorðum eða öðrum atviksorðum til frekari ákvörðunar. Þau ákvarða nánar hvar, hvernig, hve oft eða hvenær það er eða gerist sem sögnin greinir frá:

Hann stendur hérna. Hún les mjög vel.

Hér sést vel að feitletruðu orðin eru atvviksorð en ekki Lo.

Ef maður skiptir um tölu fallorðana kemur það betur í ljós.

Þeir standa hérna. Þær lesa mjög vel.

Núna laga feitletru orðin sig ekki að persónufn. Eru óbeygjanleg.

Ef þú ert í vafa um það hvort orð er ao eða lo er best að skipta um tölu (og/eða kyn) fallorða í setninguni. Ef vafa orð birtist er um lo að ræða.

Brauðið er hart. Brauðin eru hörð.

Tíðaratviksorð: aldrei, sjaldan, stundum, oft, ávallt, bráðum, nú(na), áðan. Í gær.

Staðaratviksorð: hér(na), þar(na), úti, inni, inn, uppi, niðri, heim, heima, erlendis, hvergi.

Háttaratviksorð: vel, illa, sæmilega, þokkalega, ágætlega, svo(na), þannig.

Spurnaratviksorð: hvar, hvert, hvaðan, hvernig, hversu, hve, hví.

Áhersluatviksorð: fremur, frekar, einkar, afar, of, mjög, fjarska, sérlega.

Samtengingar:

Eru smáorð sem tengja saman einstök orð eða setningar.

DM: Hnífur og gaffal. Hér er borð en stóll vantar.

Einyrt(og) fleiryrt(eins og)

Helstu samsetningar eru: en, heldur, enda, eða, og, að, vegna þess að, ef, svo að, þó að, þótt, til að, eins og, (heldur) en, þegar, hvort, þar sem.

Sum fleiryrtar samsetningar eru kallaðir fleygaðar vegna þess að öðrum orðum er skotið inn á milli einstakra liða tengingarinnar: Hann er hvorki stór né sterkur.

Fleygaðar tengingar: bæði – og, hverki – né, annaðhvort – eða, hvort – eða, ýmist – eða.

Upphrópanir:

Jafngilda oft heilum setningum. Lýsir undrun, gleði, reiði, sorg og öðrum líkams- og geðhrigum sem og hvatningu, ákalli og fl. af því tagi

Ha? Uss, þei, svei, jæja, ojæja, jamm, hana, hæ, hó, ó, æ! Nei, nei!

Orðin já, jú og nei eru ýmist greind sem upphrópun eða atviksorð.

Upphrópanir eru stundum notarðar sem nafnorð: jammið, óið, jáið og neiið.

 

 

 

 

 

Nafnháttarmerki:

Er aðeins eitt orð, að, á undan sögn í nafnhætti.

En að tilheyrir fl. flokkum þannig þú mátt ekki vera of bráðlátur og segja að, að sé nafnháttarmerki, að getur einnig verið:

Forsetning: Báturinn er kominn að landi.

Atviksorð: Báturinnn erkominn að.

Samstenging: Talið er að kosið verið í vetur.

Nafnháttarm.: Ég var að tala við hann.

Það sama er með á og er.

Á getur verið:

Nafnorð: Þetta er hraðstreym á. Bóndinn gaf honum eina á.

Sagnorð: Hver á þessa pípu?

Forsetning: Bókin liggur á borðinu.

Atviksorð: Nú liggur mér á.

Upphrópun: Á, ég meiddi mig.

Er getur verið:

Fornafn: Allir, er þar voru, risu úr sætum.

Sagnorð: Ég er að drepast í maganum.

Samtenging: Allir voru farnir er ég kom á staðinn.

 

Orðflokkagreining… skammstafanir.

Gr.= greinir

No.= nafnorð

No. m. gr. = nafnorð með greini.

Lo. = Lýsingarorð

To. = Töluorð

Fn. = fornafn

So. = sagnorð

Fs. = forsetning

Ao. = atviksorð

St. = samtenging

Uh. = upphrópunarmerki

Nhm. = nafnháttarmerki

 

 

 

 

Setningarfræði:

Frumlag: Fallorð í nefnifalli er táknar þann (þá, það) sem gerir, er eða verður það sem umsögnin segir. Er oftast nafnorð en getur einnig bverið sérstætt Lýsingarorð, töluorð eða fornafn. Einnig getur nafnháttur staðið sem frumlag:

No.: Bílinn er fallegur. Guðmundur vinnur í banka.

Lo.: Fáir komu á ballið. Oft kemur góður þá getið er.

To.: Fimm sóttu um stöðuna. Fimmtán er odatala.

Fn.: Ég á þessa bók. Sá er góður!

Nh.: Að lesa er skemmtilegt. Að segja frá því tekur langan tíma.

Samsett frumlag: er þegar fl. en eitt fallorð standa saman í röð og gegna öll hlutverki frumlags:

Björn, Kári og Gunnar sóttu funinn. Menn og skepnur áttu fótum sínum fjör að launa.

Umsögn: er sögn í persónuhætti (fh., vh eða bh.) eða sagnasamband þar sem ein sagnanna (hjálparsögnin) er í persónuhætti (samsett umsögn).

Hjálparsagnir eru einkum notaðar með öðrum sögnum til að mynda samsettar tíðir og þolmynd. Algengastar eru hafa, vera, verða og munu.

Dæmi um umsagnir:

Við borðum ost. Þeir sofa. Páll talaði við mig í gær.

Umsögn og frumlag mynda kjarna hverrar setningar. Þegar greint er í setingarhluta er gott að ávallt leita fyrst af frumlagi og umsögn.

Andlag: er fallorð í aukafali sem stýrist af áhrifssögn.

Áhrifssögn: er sögn sem stýrir falli. Þær sagnir, sem ekki stýra föllum, er því áhrifslausar.

Andlag er oftast nafnorð en getur einnig verið sérstætt lýsingarorð, töluorð eða fornafn. Sömuleiðis getur nafnháttur staðið sem andlag:

No.: Borðaðirðu matinn? Hún hjálpar oft Guðrúni.

Lo.: Hún bauð flestum í boðið. Ég hitti marga þar.

To.: Taktu þrjá. Borðaðirðu fjóra.

Fn.: Saknarðu hennar? Treystu engum!

Nh.: Viltu ekki fara? Þorir hann að klifra tindinn?

Samsett andlag: Hann borðaði brauð og ost.

Tvenns konar andlag getur staðið með sömu sögn:

Hann seldi mér bílinn. (þgf. + þf.).

 

 

 

 

 

Sagnfylling: er fallorð í nefnifalli sem stendur með áhrifslausri, ósjálfstæðri umsögn til fyllingar hugsuninni.

Ósjálfstæð: er sú sögn sem þarfnast annarrra orð með sér og frumlagin svo að fullmerking fáist úr setningunni. Ég er (þreyttur, ánægður, svangur; heima, uppi niðri)

Sjálfstæð: sögn segir fulla hugsun ásamt fallorði því sem ákveður persónu henar: Ég tala.

Helstu ósjálfstæðu, áhrifalausu sagnirnar eru vera, verða, heita og þykja.

Sagnfylling stendur einnig með miðmynd og þolmynd ýmissa sagna, s.s. kallast, nefnast, reynast, sýnist, virðast, vera kallaður, vera nefndur, vera talinn og vera sagður.

Sagnfylling er oftast nafnorð eða lýsingarorð en getur einnig verið töluorð, fornafn, nafnháttur eða lýsingarháttur nútíðar:

No.: Björn er smiður. Hún heitir Anna. Þeir reyndust hinir mætustu menn.

Lo.: Himinninn er heiður. Maðurinn er mjög stór. Hún virðist glöð.

To.: Bílarnir eru fjórir. Þeir verða alls sex.

Nh.: Þær eru að skokka.

Lh. Nt.: Hann var gangandi.

Einkunn: er fallorð sem stenfur með öðrum fallorðum, oftast nafnorði, og einkennir það svo að úr verði eitt hugtak, ein merkingarleg heild.

Einkunn er tvenns konar: hliðstæð einkunn og eignarfallseinkunn.

Hliðstæð einkunn stendur í sama kyni, tölu og falli og orðið sem hún á við. þannig getur hliðstæð einkunn staðið í öllum föllum.

Hliðstæð einkunn er oftast lýsingarorð en hún getur einnig verið nafnorð, laus greinir (þá fylgir lýsingarorð á eftir), töluorð, fornafn, lýsingarháttur nútíðar eða þátíðar:

No.: Jón Jónsson er mætur maður.

Lo.: Góði drengurinn hjálpaði gamla manninum.

To.: Hún á þrjú börn.

Fn.: Þessi mynd er falleg. Allar konurnar hlógu mikið.

Lh. Nt.: Sveltur sitjandi kráka en fljúgandi fær.

Lh. Þt.: Ég mætti honum á förnum vegi. Hún er í bættum bxum.

Oftast standa tvær eða l. hliðstæðar einkunnir með sama nafnorði:

Hann ferðaðist um dimman, drungalegan og daunillan skóg.

Eignarfallseinkun: stendur í eignarfalli og stýrist af orðinu sem hún á við.

Eignarfallseinkunn er oftast nafnorð eða fornafn.

No.: Farmhlið hússins er hvít. Faðir stúlkunnar heitir Gísli.

Fn.: Flestir þeirra komu. Faðir hennar er múrari.

Forsetningarliður: er forsetning ásamt fallorði(fallorðum) sem hún stýrir.

Ég var að tala við hana. Á morgun förum við í heimsókn til Guðmundar. Þau eiga heima í stóra, gráa húsinu sem stendur við gömlu verksmiðjuna.

Atviksliður: er hvert einstakt atviksorð.

Alltaf er gaman í Ólátagötu. Hún teiknar mjög vel. Hvar áttu heima ?

Ég horfi frekar sjaldan á sjónvarp. Þetta er sérstaklega merkilegur staður. Sjaldan hef ég nú skemmt mér svo vel.

Tengiliður: er hver einstök samstenging:

Ég keypti brauð og mjólk. Jón Páll er bæði stór og sterkur. Pétur las Grettlu en konan hans horfaði á sjónvarp. Þau komu ekki þó að ég byði þeim tvisvar. Hvað gerist þegar hann fer?

Bein og óbeinræð:

Í beinni ræðu er eitthvað haft orðrétt eftir fólki. Í rituðu máli er bein ræða höfð innan tilvitnunarmerkja sem tíðum eru nefndar gæsalappir („ "):

„Þetta er versta verður sem ég hef lent í," sagði bóndinn.

Anna sagði: „Sæktu mjólkina og gefðu mér að drekka."

Þess skal gætt að setja tilvitnunarmerkin utan um öll merki er tilherya beinu ræðunni. Í íslensku er venja að þau byrji niðri og endi uppi.

Í óbeinini ræðu er greint frá efninu á óbeinan hátt án þess að hafa orðrétt eftir þeim sem borinn er fyrir frásögninni. Innihald frásagnar hans kemur fram með orðum þess sem hefur eftir honum:

Bóndinn sagði að þetta væri versta veður sem hann hafði lent í.

Anna sagði mér að sækja mjólkina og gefa sér að drekka.

Takið eftir því að óbein ræða hefst yfirleitt á skýringartengingunni að eða spurningartengingunni hvort. Umsagnir þessara aukasetninga standa þá í viðtengingarhætti.

 

 

 

 

 

Frl. = frumlag eink. = einkunn us. = umsögn fl. = forsetingarliður

Andl. = andlag al. = atviksliður sf. = sagnfylling tl. = tengiliður

 

Setning: er orðasamband sem hefur eina umsögn, ósamsetta eða samsetta:

Hér er ég. Anna hefur oft farið til útlanda. Snjór ? Gakk!

Málsgrein: er gerð úr einni, tveimur eða fleirri setningum. Hún felur alltaf í sér sjálfstæða hugsun:

Ég veit \ að þú kemur á morgun \ af því að veðrið er svo vont.

Setning er annaðhvort sjálfstæð eða ósjálfstæð.

Hún er sjálfstæð þegar hún segir fulla hugsun og getur staðið ein og óstudd se málsgrein. Hún er þá um leið aðalsetning.

DM: Þetta skil ég alls ekki.

Dæmi um ósjálfstæðar aðaæsetningar: Nemendurnir skildu þetta í gær, þegar ég hafði útskýrt það , en hafa nú gleymt öllu. Undirstrikaða setningin verður sjálfstæð ef frumlaginu þeir er skotið inn í hana: . . . en þeir hafa nú gleymt öllu.

Aðalsetingar, sem satnda fresm í mágrein, geta hafist nálega á hvaða orði sem er. Inni í málsgrein eru aðalsetningar tengdar með aðalsetingum eða kommu. Aðaltegnignar eru einnignotaðar til að tengja saman einstök orð: Jón og Gunna komu í gær.

 

 

 

 

 

 

Orðtök og málsættir: Málsættir eru hver um sig bara ein setning sem er óbreitanleg en orðtökum er troðið inn í setnigar með öðrum orðum.

Hlutstæð/óhlutstæð orð: það sem er hlutstætt er hægt að þreifa á en það sem er óhlutstætt er ekki hægt að koma við.

Víðtæk/sértæk orð: sníst um merkingu orðsins þá eins og ef á að raða frá hinu víðtækasta til hins sértækasta D: planta jurt fífill túnfífill.

Samheiti: þegar 2 eða fleirri orð hafa sömu merkingu.

Andheiti: orð sem hafa alveg þveröfuga merkingu við hvort annað.

Nýyrði/tökuorð: Nýyrði er orð sem hefur verið búið til en tökuorð er orð sem hefur verið tekið úr öðru máli og kanski verið breitt smáveigis.

Málnotkun: einkum rétt mál/rangt mál Orðtök og málshættir, hlutstæð/óhlutstæð orð, víðtæk/sértæk orð, samheiti andheiti, nýyrði/tökuorð

Orðmyndun

Rót: er jafnan fyrsta atkvæði ósamsetts orðs, sá hluti sem sýnir grundvallarmerkingu þess. Hún er oft sameiginleg fjölda orða og er þá talað um að orðið séu skyld. Ósjaldan hefur rótin tekið hljóðbreytingum.

Ágætt dæmi um rót og hljóðbreytingar hennar er orðið far og ýmis afleidd orð, t.d. far-angur fer-ill, för-ull og fær-ð. Hér að framan lærðuð þú um hljóðskipti og hljóðvörp og ættuð því auðveldlega að geta áttað ykkur á því um hvaða hljóðbreytingar er að ræða, þ.e. hljóðskipti: far-fór, I-hljóðvarp: far-fer, fór-fær og u-hljóðvarp: far-fór.

Viðskeyti:er bætt aftan við rótina og heslt jafnan í öllum beygingarmyndum orðsins.

Dæmi:

Sýk-il-l, gæð-ing-ur kenn-ar-I, hugs-un veik-I dýr-ð for-ing-I

Melað helstu nafnorðsviðskeyta eru:

-að-: un-að-ur -in-: him-in-n -sn-: fylg-sn-I

-al-: að-al-l -ind-: bind-ind-I -stur-: rek-stur

-ald-: kaf-alda -ing-: gæð-ing-ur, sigl-ing -t-:dýp-t

-aldur-: far-aldur -j-: ey-j-a -tur-: les-tur

-an-: líð-an -k-: hál-k-an -uð-: hugs-uð-ur

-angur-: ber-angur -l-: skaf-l -ul-: skut-ul-l

-and-: gef-and-I -ling-: sjúk-ling-ur -un-: jöt-un-n, vit-und

-ar-: jað-ar -m-: roð-m-I ,mjöð-m -und-: höf-und-ur vit-und

-d-: þyng-d -n-: svef-n, heyr-n -ung-: gleraugu

-ð-: fer-ð -nað-: klæð-nað-ur -ur-: gald-ur

-enr-: fað-ern-I -ning-: bú-ning-ur, mál-ning -ust-: þjón-ust-a

-I-: kæt-I -sk-: bern-sk-a -v-: vöð-v-I

-il-: lyk-il-l -sl-: fær-sl-a, smyr-sl

Orðin dómur, leikir, skapur, og átta voru upprunalega sjálfstæð en gegna nú hlutverki viðskeytis: -dóm-, -leik-, -skap-, -átta-

-dóm-: lær-dóm-ur -leik-: sann-leik-ur -skap-: kveð-skap-ur

-átt-: víð-átt-a

Helstu Viðskeyti lýsingaroðra eru:

-að-: hug-að-ur -j-: hlý-j-an -s-: hug-s-I

-d-: hyrn-d-ur -n-: skygg-n -sk-: dan-sk-ur

-ð-: eyg-ð-ur -nesk-: rúss-nesk-ur -t-: tenn-t-ur

-il-: heim-il-l -ótt-: blett-ótt-ur -ug-: göf-ug-ur

-in-: hlýð-in-n -ur-: lip-ur -ul-: rei-ku-l

Helstu viðskeyti sagnorða eru:

Al-: al-eiga for-: for-maður tor-: tor-skilinn

All-: all-hvass mis-: mis-jafn van-: van-ræksla

And-: and-byr ó-: ó-gæfa ör-: ör-birgð

Hljóðmyndun

Sérhljóð: 13 talsinns, 8 einhljóð og 5 tvíhljóð. Þrenns konar viðmunun er notuð þegar einhljóð eru flokkuð og greind hvert frá öðru:

1). Er sérhljóð frammælt eða uppmælt?

með þessu er átt við það hvar tungan er þegar hún nálgast góminn við sérhljóðamyndun, þ.e.a.s. hve framarlega í munninum hljóðið myndast. Segið first ú og síðan strax á eftir í. Takið eftir því að ú er uppmælt, myndast aftarlega í munninum, en í myndast framarlega og er því frammælt.

2)Er sérhljóð nálægt, miðlægt eða fjarlægt?

Opnustrig sérhljóðs segir til um hversu lant frá gómi tungan er við myndun þess. Segðu fyrst í, síðan i og loks e. Gefðu því gaum hvernig tungan fjarlægist góminn síflet meira. Af þessum ástæðum er í nálægt, í miðlægt og e fjarlægt sérhljóð.

3) Er sérhljóð kring eða ókringt?:

segðu u, ö ú og o. Athugaðu hvernig vörunum er skotið fram þegar hljóðin eru mynduð. Þær mynda nokkurs konar stút eða totu. Af þessum sökum eru þessi hljóð sögð kringd.

Segðu í, i, e og a. Nú myndast eginn stútur og því eru þessi hljóð ókringd.

Við búum nú til einhljóðatöflu. Berið fram hljóðin og athugið framburð þeirra með hliðsjón af hugtökum í töflunni.

Frammmælt Uppmælt

Ókringd kingd Ókringd kringd

Nálæg í ú

Miðlæg i u

Fjarlæ e ö a o

Tvíhljóð:eru ger úr tvemur einhljóðum en teljast samt eitt atkæði.

Segðu fyrst a og síðan í frekar hægt og aukið hraðann smátt og smátt uns úr verður tvíhljóðinn æ.

Þessi 5 tvíhljóð eru notuð í íslensku:

Ei/ey [eí] – æ [aí] – au [öí] – ó [oú] – á [aú]

Innan hornklofanna eru sýnd þau einhljóð sem tvíhljóðin eru gerð úr.

Samhljóð:

Við myndun samhljóða er þrengt mjög að loftstraumi eða logað alveg fyrir hann á leið hans úr líkamanum. Samhljóð eru flokkur eftir því hvar þessi þrenging eða lokin verður(myndunarstaða) og einnig hvernig hún gerist (myndunarháttur)

Samhljóð flokkast í 5 flokka eftir myndunarhætti: lokuhljóð, önghljóð, nefhljóð, hliðarhljóð og svifluhljóð.

Lokhljóð: myndast við það að örstutta stund ser lokað loftstraum frá lungum á ákveðnum stöðum í munnholu


» 3 hafa sagt sína skoðun

15.03.2008 20:09:12 / tanja

Gullmolar=)

Hæhæ þetta er Tanja hver annar Gudda letingi nennir aldrei að blogga hún er svo hægfara heeh :haha: .. Allvega á fimmtd. þá mætti ég í skólan heavy hress & ég var eitthvað að segja við Eddu um Sela sem að er í 9.bekk  í Seljasskóla hehe og hún bara "hver er það" hún Edda saðgi þetta og eg bara "veistu ekki hver það er :O hann er sko frægur af því að hann er með sundfit á puttunum þess vegna er hann kallaður Seli" og auðvitað trúði Edda mér tíhí og bara "whaaat" og eg bara "já farðu framm hann er frammi" og hun bara okei labbaði ótrulega nálægt honum og glápti á hann hehe skrítið hvað fólk getur trúað manni eeeen ..:haha: Gullmolar hehe say say þið kannski fattið ekki aulahúmorinn minn :^) En jáá svo var nottla bara árshátiðin á fimmtudaginn líka allir svakalega spenntir og ég fór í förðin í mac til haffahaff eftir skóla hehe & hann máliði mit ágætlega :$ En svo fór ég í hárgreiðslu og þá bara fór allt í brjál hehe var eins og fermingarbaby ekki að digga það svo ég varð frekar pirruð og tók smá sturtu á þetta og gerði mig til á 30 min sem virkaði alveg svo fór ég ´bara í lagfæringu á nöglum og lampinn bilaði og alleis allt í klúðri og klandri og svo lagði ég bara af stað og náðum í Guddu og fórum á árshátíðina og auðvitað er maður látin blása pff og við seinastar bara verið að biða eftir okkur haha.. Svo var árshátíðin snilld komum heim um 12 leytið gistum heima hjá mér og vorum ekki að nenna að vakna í skólann hehe fórum i sturtu og drifum okkur i skolaaan og það var bara enskuleikurinn hennar Tönju tekinn á þetta í öllum timunum haha mæli með honum www.englishgame.hi.is haha snilldar leikur tekur langan tíma að búa til sætan kall í hann .. en allvega svo fórum við bara heim til mín og vorum bara tjilla og VIÐ skal é segja þér fórum út að ganga með hundinn jeeee8) svalar hehe svo vorum við bara í cs allan daginn þar til ég fór til Sverris & kom siðan heim um 3 og for i tölvuna og sofa og vaknaði og fór í vinnuna búin 5 og fór i sturtu og svo fór ég með Mömmu og Tedda vin pabba og skutluðum honum heim og naðum i Guddu og naðum aftur i Tedda þegar hann var buin i showahh hehe en svo er annar gullmoli hehe mamma keypti eitthvað nammi og þegar "teddi" ætlaði að koma út í bíl rétti mamma Guddu nammið og Gudda bara "haa" vissi ekkert afhverju hún væri að rétta henni nammið hehe og ég bara "GUDDA felldu thetta hann ma ekki sja þetta(hann teddi)" haha og gudda bara "haa og setti þetta á gólfið" haha og hun bara "afhverju" og eg bara bara bara baara "hann er með eitthverja veiki ef hann sér nammi" og gudda tók þessu frekar alvarlega en þið fattið örugglega enganhúmor i þessu eeen höfum þetta gott í bili er málið að fara á Pál Óskar 8-) !! Svo koma myndir af árshátíðinni inn í þetta blogg og í sér link:haha:

Bæjó .. by tany d0g geri þetta blogg flottara laater dooogs"whooo let the dogs out" hohohohoho


» 4 hafa sagt sína skoðun

10.03.2008 20:20:29 / tanja

Rosaleg helgi ;)

Ég er búin að gera þetta ljóta blogg 3svar sinnum:evil: alltaf þegar ég er að verða búin loka ég því óvart þannig þetta verður bara stutt og leiðinleg:haha: Helgin var heví beví á föstudeginum fór Gudda í litun meðan ég beið heima og lét mig leiðast og kíkti í cs.. long time no cs :frown: me sucky sucky now .. hehe & svo kom Gudda um 7 leytið & við vorum bara í tölvunum og ákváðum að kíkja eitthvað stutt út afþví við vorum að fara vinna báðar klukkan 9 .. þannig við kíktum aðeins út með Rúnari og hittum á Baldvin, Hákon, Töru og Petru babes =] Svo vorum við bara að hafa það kósý og á rúntinum i tjillinu og fórum heim um 2 leytið og fórum bara að sofa og vöknuðum klukkan 9 og mamma skutlaði Guddu í vinnuna og síðan mér og eg var að vinna til 6 ca og Gudda kom til mín og við vorum bara létt tjillaðar ákváðum að kíkja aðeins til Glódísar því hún var með smá fyrirpartý fyrir Sander þótt við ætluðum ekkert á hann og kiktum til hennar um 11 leytið svo ákváðum við bara að fara á Sander Van Doorn og ég sé sko ekki eftir því það var sjúkt & þar var djammað framm á rauða nótt og tónleikarnir voru búnir 6 og við löbbuðum hjá taxa dótinu og þar var hellingur af fólki að bíða í röð haha og við vissum ekki að það væri taxa röðin .. :^) og við löbbuðum framm fyrir alla ekki skemmtilegar og komum heim um 7 leytið og fórum að sofa og Gudda svaf í 1 tíma og fór að vinna meðan eg svaf smá út og fór heim kikti eitthvað ut og svo fór ég og Gudda í litla bíóferð:haha:

Haha ég mæli með þessu --->
http://www.dropshots.com/gudly#date/2007-05-18/08:46:12 síðan á laugum í fyrra hehe & gudda á trampólíninu að gefa mjög falleg hljóð haha :haha: Þetta er snilld


Myndirnar koma soon !!!


» 4 hafa sagt sína skoðun

16.02.2008 14:59:40 / tanja

meow

Image hosting by TinyPicMætti halda að mér leiðist:$
Image hosting by TinyPicen allvega er ég stödd í vinnunni núna er að taka próf a netinu i fjarnaminu 
Image hosting by TinyPicminu ótrúlega booring allvega ekki að standa mig í því. En já á fimmtudaginn
Image hosting by TinyPicfór ég til Guddu með bakarí mmm og við átum það eins og feitar kýr & elduðum
Image hosting by TinyPicokkur núðlur sem fóru smá úrskeiðis hehe, svo kíkti maggi smá á okkur líka:^) 
Image hosting by TinyPicSvo vorum við bara i tölvunum okkar að nördast þar til við fórum í kringlos og
Image hosting by TinyPicég verslaði mér skó og gudda eitthvað glingur svo kom Maggi og sótti okkur
Image hosting by TinyPicog skutlaði Guddu heim og eg og Maggi fórum bara til Magga og höfðum kósy
Image hosting by TinyPicog svo gisti ég þar .. þurfti að vakna 7 og reyna vekja hann það gekk ekkert
Image hosting by TinyPicvel svo vaknaði hann og hann for i vinnuna og skutlaði mér síðan heim og ég
Image hosting by TinyPicfór að sofa aftur svo hringdi eg í Glóu mér leiddist svo.. og hun stakk uppá að
Image hosting by TinyPicfara i smáralind og sækja um vinnu fyrir sig og fara í ræktina hehe við gerðum
Image hosting by TinyPicþað og ég tók virkilega á er að deyja er með svo miklar harðsperur svo fengum
Image hosting by TinyPicvið okkur boozt og síðan kom maggi og sótti okkur og skutlaði Glódísi heim
Image hosting by TinyPicog brunaði uppá álftanes því hann var að verða of seinn hann var að fara
Image hosting by TinyPicað keppa ... Gísli og Bjarni komu með Bjarni horfði með mér á leikinn i ca 40 
Image hosting by TinyPicmin svo var svo kalt að við fórum inn i hus svo spurði Frikki & Jón? hvort við
Image hosting by TinyPicvildum ekki bara koma og fá okkur að éta juju við gerðum það og fengum okkur
Image hosting by TinyPicsubbara hehe og svo var ég svo góð og keypti handa magga líka forum siðan
Image hosting by TinyPictil baka og leikurinn var buinn þeir töpuðu 4-0 btw haha fyrir stjörnunni! og 
Image hosting by TinyPicmaggi borðaði subway batinn sinn og svo fórum við á aktu taktu og keyptum
Image hosting by TinyPicokkur sjeik sem var alltof þykkur ekki hægt að drekka hann hehe & til magga
Image hosting by TinyPicog hann fór í sturtu og náðum síðan í Guddu & Inga og vorum bara úti til 
Image hosting by TinyPicsvona 2 og skutluðum þeim svo heim og fórum siðan til min og gistum það
Image hosting by TinyPicog svo mætti eg i vinnu og á 2 tima eftir:haha:
Image hosting by TinyPicBless bless

Click for Full Size View


» 1 hafa sagt sína skoðun

14.02.2008 13:21:50 / tanja

Gudda kisi ? nei Tanja kisi meooow

Ætluðum bara að láta ykkur vita að við ætlum að vera virkari i siðunni og slúðra og fleirra.. þegar við erum búnar að læra á kerfið eitthvað nýtt kerfi herna algjör drasl hehe en í tilefni valentínusardaginn :D



» 0 hafa sagt sína skoðun

09.02.2008 15:12:58 / ice-bodyz

Sweet Sixteen !


Tanja Ýr Ástþórsdóttir

Árið 1992 þennan fallega dag 9.febrúar fæddist lítill engill sem er núna stór  villingur.
en nú hefur aldeilis ræst úr henni og er bæði stór og gullfalleg !
jáá ég  veit nú  varla  hvað ég get sagt en ég er svo ánægð að þu sagðir já
þegar ég spurði  hvort þú  vildir koma í mömmó  þegar  við vorum í 1  bekk :D man þegar ég  var pabbinn og þú  varst mamman :'D já góðir tímar en nuna er það líðin tíð og núna í stað þess að  vera í mömmó alla daga , höngum við saman hvern dag í cs eða djamma af okkur rassgötin :D sama hvað við rífumst mikið er það aldrei nóg til að  við hættum að vera bestu  vínkonur og  verður það þannig að eilífu.. AMEN :D já eigðu bara góðan dag og skemmtu þér konunglega :D ég skal dekra við þig bara name it ég skal fara út í búð og kaupa köku handa þér  því ég kann ekki að bakaa :$ en já þetta er þá komið og ég elska þig endalaust mikið ástin min :D(L)(K) and you know it ;*


fallegust ,elska þig ;*


tanja og ég , svoldið gömul samt

Og allir syngja með !

Hún á æfmæli íí dag,
hún á afmæli íí dag,
hún á afmæli hún Tanjaaa,
hún á afmæli í daaag !

Hún er sextán íí dag,
hún er sextán íí dag,
hún er sextán hún Tanjaaa,
hún er sextán í daaag!


ALLIR AÐ COMMENTA :D!!

 


» 3 hafa sagt sína skoðun

06.02.2008 14:14:19 / ice-bodyz

Yoo my homies ;*

 



jæja best að fara blogga eitthvað smotterí fyrst tanja nennir ekki að gera neitt nema liggja uppí rúmmi :Dhaha...helgin var þannig að á föstudaginn, fór ég í skolann og eitthvað svo um kvöldið fórum að rúnta ,, ég tanja og maggi og ingi ;* og fórum að kíkja á eitthverja mótorkross sýningu og vorum svo sniðug að festa bílinn hans magga á eitthverjari köku þið vitið svona stor kaka sem maður sprengir :'D hahaha og vorum að frjósa inní bíl svo kom addi og sótti okkur öll og vorum bara eitthvað að keyra  very fun :P..svo bara heim að sleepa, laugardaginn, var benny benassi :D váá hvað það var gaman allavega sjuklega gaman :D eftir það fórum við í keiluhöllina á barinn þar :) bara tjilla og svo for skutlaði addi mér heim og ég fór að sofa og svo á sunnudaginn vá ég man ekki hvað ég gerði svaf hálfan daginn :D svo var eitthvað matarboð vá ég man ekkert hvað ég gerði..en á mánudaginn skoli,ljos,læra eittvað nördast í cs :D jee og svo á þriðjudaginn var bara eitthvað með tönju elskunni minni og jáb núna er miðvikudagur :D öskudagur og ég verð ekkert nema bara Guðrún eins og í fyrra :D hehe og ég og tanja liggjum hérna í leti og ég er að fara hitta ingimar ;*
blee (h)


smælí face

ég og tanja hressar :D fyrir benny


» 1 hafa sagt sína skoðun

26.01.2008 20:02:05 / ice-bodyz

mitt fyrsta blogg folks :)



listening to benny benassi - hit my heart♥

Gudda pinky :*Image hosting by TinyPic


Sælt verið fólkið :D já ég ætla deila með ykkur þessum frábæra degi minum og byrja á gærdeginum. ég fór í skólann bara eitthvað góðu tjilli og já seinustu þrír tímarnir voru matreiðsla og það var eitthver kökudagur og ég bjó til rjómatertu..nammi :D og vá ég held ég hafi aldrei broðað svona mikið yfir mig! mér leið bara illa eftir það og þegar ég kom heim lagði ég mig bara aðeins og svo hringdi ingimar og vakti mig :D en það var alltí lagi þvi við vorum hvort sem er að fara hittast svo keyrði mamma og til hans  og jább :D..svo fórum við í bíó ég man ekki hvað hún hét en var alveg trillt ! :D ahaha allavega geggjað góð mynd mæli með henni en hvað sem þið gerið aldrei fara á the mist það er ömurlegasta mynd i geimi :) een já nóg um það svo eftir bíó kom maggi  og tanja hjón og sóttu mig og fórum að tjilla hjá tany giirl og svo bara kom pabbi og sótti mig og ég fór heim að sofaa svo nuna í dag :D var ég bara í skolanum og heima að taka til herbergið mitt er ein sem er svínastía en allavega nuna er eg farin að gera eitthvað annað sniðugt en að blogga :P nenni ekki skrifa meira en allavega hlakka endalust mikið til að fara á benny það verður svo sjúkt ég er að deyja :D bara ef þið vilduð vita það :* en bæjów tjátjá !

Image hosting by TinyPic  Image hosting by TinyPic 


» 2 hafa sagt sína skoðun

Síður: 1 2
Heimsóknir
Í dag:  6  Alls: 39693
Textabox
Síðast innskráður
Ég var síðast inni þann 16 janúar